موفقیت هند در حفاظت از حیات‌وحش، درس‌هایی برای دیگر تلاش‌های زیست‌محیطی دارد.
در هند، خبرهایی از دریده‌شدن انسان‌ها به دست ببرها، حمله پلنگ‌ها به مردم و زیر پا ماندن افراد بر اثر هجوم فیل‌ها منتشر می‌شود. این حوادث تلخ، هم از ناکامی‌های دولت حکایت دارند و هم از موفقیت‌های آن. چراکه افزایش برخورد میان انسان‌ها و حیوانات، تا اندازه‌ای نتیجه موفقیت در حفاظت از حیات‌وحش است: هرچه شمار حیوانات بیشتر شود، احتمال مواجهه آن‌ها با انسان‌ها نیز افزایش می‌یابد.
جمعیت ببرهای هند طی دو دهه گذشته بیش از دو برابر شده و اکنون به نزدیک ۳۷۰۰ قلاده رسیده است. در همین حال، جمعیت ببرها در مالزی به‌شدت کاهش یافته است. هند حتی با صادرات ببر به کامبوج موافقت کرده؛ کشوری که ببرها در آن منقرض شده‌اند. بخش مهمی از این موفقیت حاصل «پروژه ببر» است؛ برنامه‌ای که برای حفاظت از این گونه به اجرا درآمد.
در ایالت گجرات، منطقه حفاظت‌شده‌ای برای شیرهای آسیایی ایجاد شده است؛ شیرهایی که جمعیتشان رو به افزایش است. ایالت آسام نیز سال گذشته هیچ موردی از شکار غیرقانونی کرگدن ثبت نکرد. از سال ۲۰۲۲، هند واردات یوزپلنگ‌های آفریقایی را آغاز کرده تا این گونه را دوباره در طبیعت کشور مستقر کند؛ یوزپلنگی که از سال ۱۹۵۲ در هند منقرض شده بود.
یکی از دلایل موفقیت هند، حمایت افکار عمومی از حفاظت از حیوانات است. بسیاری از حیوانات، چه وحشی و چه اهلی، در آیین هندو جایگاهی مقدس دارند و به‌طور کلی، آسیب‌رساندن به موجودات زنده در جامعه هند پسندیده نیست. این کشور همچنین قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای حفاظت از حیوانات دارد.
در حفاظت از حیات‌وحش، محبوبیت عمومی گونه‌های زیبا و دوست‌داشتنی مزیتی بزرگ است. اما تلاش‌های هند به حیوانات جذاب محدود نمی‌شود. حتی کرکس‌ها، پرندگانی که از لاشه حیوانات تغذیه می‌کنند و ظاهر چندان دل‌نشینی ندارند، نیز از برنامه‌های حفاظتی برای افزایش جمعیتشان بهره برده‌اند.
حفاظت از حیوانات مدت‌هاست که یکی از دغدغه‌های رهبران هند بوده است. بیش از دو هزار سال پیش، آشوکا، امپراتور هند باستان که نام این ستون تحلیلی از او گرفته شده، فرمان‌هایی علیه شکار صادر کرد.
رهبران معاصر هند نیز این سنت را ادامه داده‌اند. ایندیرا گاندی، که بخش عمده دهه ۱۹۷۰ نخست‌وزیر بود، «پروژه ببر» را راه‌اندازی کرد. نارندرا مودی، نخست‌وزیر کنونی، نیز به عکاسی از حیات‌وحش علاقه دارد.
عامل سوم موفقیت هند، شیوه طراحی سیاست‌های آن است. دولت این کشور در اجرای برنامه‌هایی بهتر عمل می‌کند که هدفی روشن و محدود دارند و گروهی مشخص مسئول پیشبرد آن‌هاست؛ رویکردی که به «حالت مأموریت‌محور» معروف است.
هند با همین روش به دستاوردهایی مهم در حوزه سلامت عمومی نیز رسیده است؛ از جمله ریشه‌کنی فلج اطفال و توزیع سریع واکسن‌ها در دوران همه‌گیری کووید ۱۹.
در حوزه حفاظت از محیط‌زیست هم «پروژه ببر» الگویی برای برنامه‌های بعدی شد؛ از جمله «پروژه فیل»، «پروژه پلنگ برفی»، «پروژه دلفین» و «پروژه کرگدن».
دو گروه از این تلاش‌ها پشتیبانی می‌کنند. گروه نخست، بدنه تخصصی دولت در حوزه جنگل‌ها و حیات‌وحش است. سازمان خدمات جنگلداری امپراتوری در دوران استعمار بریتانیا، در اصل برای بهره‌برداری از چوب جنگل‌ها تأسیس شد. پس از استقلال هند، مأموریت این ساختار تغییر کرد و حفاظت از جنگل‌ها و حیوانات ساکن آن‌ها را بر عهده گرفت.
گروه دوم، جامعه مدنی است: سازمان‌های غیردولتی حفاظت از محیط‌زیست، فعالان محیط‌زیستی، دانشمندان و پژوهشگران. این گروه‌ها هم تخصص و دانش لازم را در اختیار برنامه‌های حفاظتی می‌گذارند و هم عملکرد دولت را زیر نظر می‌گیرند و آن را پاسخ‌گو نگه می‌دارند.
تلاش‌های هند برای حفاظت از حیات‌وحش بی‌نقص نیست. در واقع، این تلاش‌ها مشکلاتی هم به وجود آورده‌اند که افزایش موارد درگیری میان انسان‌ها و حیوانات، کمترینِ آن‌ها نیست. بااین‌همه، شگفت‌انگیز است که مردم و سیاستمداران کشوری نسبتاً فقیر، با دولتی دارای ظرفیت اجرایی محدود و منابعی که زیر فشار انبوهی از نیازها قرار دارند، توانسته‌اند برای هدفی چنین بی‌چشمداشت، یعنی حفاظت از دیگر موجودات زنده، با یکدیگر همراه شوند. حفاظت از حیات‌وحش، نمونه‌ای از بهترین جلوه‌های هند است.
این تجربه همچنین نشان می‌دهد مشکلات دیگری را که امروز حل‌ناشدنی به نظر می‌رسند، می‌توان حل کرد. کشوری که می‌تواند منابع لازم را برای حفاظت از کرگدن‌های تک‌شاخ فراهم کند، نمی‌تواند ادعا کند که آن‌قدر از نظر مالی تحت فشار است یا چنان مشغول اولویت‌دادن به رشد اقتصادی است که نمی‌تواند به هوای غیرقابل‌تنفس، آبراهه‌های گرفته و آلوده یا زمین‌های پوشیده از زباله رسیدگی کند.
و اگر سلامت شهروندان برای رهبران هند دلیل کافی برای آغاز پاک‌سازی کشور نیست، شاید یک فعال محیط‌زیست زیرک بتواند به آن‌ها یادآوری کند که ببرها و فیل‌ها هم از هوای پاک و آب سالم سود می‌برند.
