سایمون سیبگ مونته‌فیوره در کتاب تازه‌اش، تاریخ خاورمیانه از سال ۱۹۰۰ تاکنون را روایت می‌کند؛ از انقلاب ایران و تأسیس اسرائیل تا جنگ‌های منطقه‌ای و بحران‌های معاصر. او می‌کوشد تاریخ این منطقه را از دریچهٔ داستان‌های انسانی و سرگذشت حاکمان و شخصیت‌های تأثیرگذار بازخوانی کند.
به روایت برخی منابع، جشن‌های دوهزاروپانصدمین سالگرد بنیان‌گذاری شاهنشاهی ایران یکی از پرهزینه‌ترین مهمانی‌های تاریخ بود. محمدرضا پهلوی، آخرین شاه ایران، برای برگزاری این مراسم، پادشاهان، ملکه‌ها، امپراتورها و رؤسای جمهور را به تخت جمشید دعوت کرد؛ جایی که مهمانان در میان ویرانه‌های باستانی، در اقامتگاهی مجلل پذیرایی می‌شدند.
شامپاین موئه اَند شاندون و شراب شاتو لافیت روتشیلد سرو می‌شد، غذاها از رستوران مشهور ماکسیم در پاریس می‌رسید و ۵۰ هزار پرندهٔ آوازخوان وارداتی به محوطه آورده شده بودند؛ پرندگانی که همگی بر اثر گرما تلف شدند.
این نمایش پرزرق‌وبرق، خشم بسیاری از ایرانیان را برانگیخت. در واکنش به انتقادها، شاه پاسخی داد که فاصلهٔ او با واقعیت زندگی مردم را آشکار می‌کرد: «ما به‌سختی می‌توانیم به آن‌ها نان و تربچه بدهیم.»
آیت‌الله روح‌الله خمینی، که بعدها به چهرهٔ محوری انقلاب ایران تبدیل شد، این مراسم را «جشن شیطان» نامید. در نگاه او، این جشن نمادی از نظامی بود که شکوه ظاهری‌اش با واقعیت‌های جامعه فاصله‌ای عمیق داشت.
هفت سال بعد، شاه از ایران گریخت. شماری از نزدیکانش اعدام شدند و حتی اسب او نیز در ملأعام شکنجه و کشته شد. جشن بزرگ تخت جمشید، در بازخوانی تاریخی مونته‌فیوره، به نمادی از آغاز پایان سلطنت پهلوی تبدیل می‌شود.
سایمون سیبگ مونته‌فیوره، مورخ بریتانیایی، در کتاب پیشین خود به سراغ تاریخ جهان رفته بود. کتاب تازه‌اش، دیگ جوشان، پروژه‌ای به همان اندازه بلندپروازانه و از جهاتی حتی دشوارتر است: روایت تاریخ خاورمیانه از سال ۱۹۰۰ تاکنون.
در نگاه نخست ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا هنوز می‌توان حرف تازه‌ای دربارهٔ منطقه‌ای زد که تاریخ آن بارها موضوع پژوهش و مناقشه بوده است؟ کتاب‌های فراوانی دربارهٔ تاریخ اعراب نوشته شده‌اند و مناقشهٔ اسرائیل و فلسطین نیز، به تعبیر خود مونته‌فیوره، به «صنعتی تمام‌عیار» از تحلیل و تفسیر تبدیل شده است. جنگ‌ها، انقلاب‌ها و تحولات دیپلماتیک خاورمیانه نیز موضوع شمار بی‌شماری از آثار تاریخی و سیاسی بوده‌اند.
بااین‌حال، مونته‌فیوره می‌کوشد با انتخاب زاویه‌ای متفاوت، تصویری فراگیرتر از این منطقه ارائه دهد. او به‌جای تمرکز بر یک کشور یا یک مناقشهٔ خاص، ترکیه، ایران، اسرائیل و کشورهای عربی را در چارچوب یک روایت تاریخی مشترک بررسی می‌کند؛ رویکردی که با وجود اهمیت آن، کمتر در قالب یک اثر واحد دنبال شده است.
ویژگی دیگر کتاب، امتداد روایت تا زمان حاضر است. نویسنده صرفاً به گذشته‌ای دور نمی‌پردازد، بلکه رویدادهایی را نیز بررسی می‌کند که پیامدهایشان همچنان در حال شکل‌دادن به آیندهٔ منطقه است.
مونته‌فیوره برای قابل‌فهم‌تر کردن موضوعات پیچیده‌ای مانند دین، ژئوپلیتیک و ایدئولوژی، تاریخ را از دریچهٔ «داستان‌های انسانی» روایت می‌کند؛ داستان‌هایی که اغلب حول زندگی و تصمیم‌های حاکمان و چهره‌های سیاسی می‌چرخند. او همچنین می‌کوشد تعادلی در نگاه غرب به خاورمیانه ایجاد کند؛ هدفی که در منطقه‌ای با چنین تاریخ پیچیده و مناقشه‌برانگیزی، به‌سادگی محقق نمی‌شود.
گسترهٔ تاریخی دیگ جوشان چشمگیر است. مونته‌فیوره خواننده را از نبردهای مصطفی کمال آتاتورک با نیروهای متفقین در سال ۱۹۱۵ به ریاض می‌برد؛ شهری که در سال ۱۹۰۲ به تصرف عبدالعزیز بن عبدالرحمان آل‌سعود درآمد و بعدها به نقطهٔ آغاز شکل‌گیری پادشاهی عربستان سعودی تبدیل شد؛ کشوری که در سال ۱۹۳۲ رسماً تأسیس شد.
روایت کتاب سپس به تأسیس اسرائیل، انقلاب ایران، فجایع جنگ داخلی سودان و خون‌ریزی‌های سال‌های اخیر می‌رسد. این مسیر طولانی، تصویری از خاورمیانه به دست می‌دهد که در آن تحولات سیاسی و اجتماعی کشورهای مختلف، جدا از یکدیگر نیستند و بارها بر سرنوشت هم اثر گذاشته‌اند.
البته چنین گستردگی‌ای هزینه‌ای نیز دارد: عمق بررسی برخی رویدادها ناگزیر کاهش می‌یابد. برای نمونه، نسل‌کشی ارامنه در سال‌های ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ در کمتر از یک صفحه بررسی شده است. بااین‌حال، مونته‌فیوره در میان این روایت فشرده، جزئیاتی را نیز می‌گنجاند که به تاریخ جان می‌بخشند.
برای مثال، او یادآوری می‌کند که ایران پس از آمریکا دومین کشوری بود که دولت تازه‌تأسیس اسرائیل را به رسمیت شناخت. همچنین به گفت‌وگویی میان جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، و لئونید برژنف، رهبر شوروی، اشاره می‌کند که در آن ناصر دربارهٔ نحوهٔ برخورد احتمالی خود با سرزمین‌های اشغالی سخنی معنادار بر زبان می‌آورد.
این جزئیات، در کنار روایت رویدادهای بزرگ، نشان می‌دهند که تاریخ فقط حاصل جنگ‌ها و تصمیم‌های رسمی نیست؛ شخصیت‌ها، روابط شخصی و اظهارنظرهای گاه غیرمنتظره نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند.
یکی از ویژگی‌های برجستهٔ کتاب، انبوه شخصیت‌هایی است که در صفحات آن ظاهر می‌شوند. روایت مونته‌فیوره از سیاستمداران و حاکمان، به گزارش خشک رویدادها محدود نمی‌ماند؛ او می‌کوشد ویژگی‌های شخصیتی و رفتارهای آنان را نیز برجسته کند.
در دیگ جوشان با ملک فاروق، پادشاه مصر، روبه‌رو می‌شویم که بنا بر روایت نویسنده، سازمان سیا لقبی توهین‌آمیز دربارهٔ وزن او به کار می‌برد. محمد مصدق با تصویری از بیماری و ناتوانی جسمی توصیف می‌شود و ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران، با سبیل، عینک بزرگ و کت‌وشلوارهای شیکش به یاد آورده می‌شود؛ ظاهری که نویسنده آن را به کارگردانان سینمای موج نو تشبیه می‌کند.
شاید با توجه به تعداد زیاد این شخصیت‌ها، گنجاندن فهرستی از چهره‌های اصلی کتاب می‌توانست به خواننده کمک کند تا بهتر مسیر روایت را دنبال کند. بااین‌همه، همین انبوه شخصیت‌ها به کتاب حال‌وهوایی زنده و گاه داستانی می‌دهد و مانع از آن می‌شود که تاریخ منطقه صرفاً به فهرستی از جنگ‌ها، انقلاب‌ها و توافق‌های سیاسی تبدیل شود.
مونته‌فیوره برای رسیدن به روایتی متوازن، تلاش می‌کند خاورمیانه را از منظر کشورهای خود منطقه بررسی کند، نه صرفاً از دریچهٔ قدرت‌های امپریالیستی یا نیروهای خارجی. در شرایطی که آمریکا به‌تدریج از نقش قدرت مسلط منطقه فاصله می‌گیرد و کشور دیگری نیز آشکارا آمادگی یا توانایی جایگزینی آن را ندارد، این رویکرد اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
بااین‌حال، نوشتن تاریخ معاصر دشواری خاصی دارد: بسیاری از رویدادها هنوز پایان نیافته‌اند و ارزیابی نهایی دربارهٔ آن‌ها ممکن است سال‌ها بعد شکل بگیرد.
تحلیل مونته‌فیوره از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و واکنش اسرائیل به آن، که او آن را «بزرگ‌ترین، طولانی‌ترین و بی‌مهارترین جنگ در تاریخ این کشور» توصیف می‌کند، برای بسیاری از خوانندگان معقول به نظر می‌رسد. بااین‌حال، برخی ممکن است ارزیابی‌های او را بیش از اندازه به سود اسرائیل بدانند، درحالی‌که دیگران احتمالاً معتقدند او همدلی بیشتری با فلسطینیان نشان می‌دهد.
این اختلاف برداشت‌ها نشان می‌دهد که حتی یک روایت تاریخی با دامنه‌ای گسترده نیز نمی‌تواند همهٔ مناقشه‌ها را از داوری‌های سیاسی و اخلاقی جدا کند. در موضوعی که هنوز هر روز ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند، رسیدن به تعادلی که همهٔ خوانندگان آن را بپذیرند، تقریباً ناممکن است.
یکی از بخش‌هایی که مونته‌فیوره در آن به ارزیابی مهمی می‌رسد، بررسی جایگاه انقلاب ایران در تاریخ خاورمیانه است. او ایران را کشوری جدا از تحولات پیرامونش نمی‌بیند، بلکه نشان می‌دهد که انقلاب ۱۳۵۷ چگونه بر منطقه و حتی فراتر از آن اثر گذاشت.
از نظر نویسنده، اهمیت این انقلاب تنها به تغییر نظام سیاسی ایران محدود نمی‌شود. انقلاب ایران مسیر تحولات منطقه را دگرگون کرد و بر روابط میان دولت‌ها، جریان‌های سیاسی و نیروهای مذهبی تأثیری ماندگار گذاشت.
مونته‌فیوره تأثیر آن را با انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹ و انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ مقایسه می‌کند و معتقد است که انقلاب ایران نیز، مانند آن دو، «جهان را تغییر داد».
آشفتگی و بحران‌های کنونی خاورمیانه، از نگاه نویسنده، گواهی بر ماندگاری این تأثیر است. به همین دلیل، یکی از دستاوردهای اصلی دیگ جوشان آن است که انقلاب ایران را نه رویدادی محدود به مرزهای یک کشور، بلکه نقطهٔ عطفی در تاریخ معاصر منطقه و جهان معرفی می‌کند.
دیگ جوشان می‌کوشد در یک روایت واحد، بیش از یک قرن از تاریخ خاورمیانه را در بر بگیرد؛ از رقابت‌های قدرت‌های منطقه‌ای و مداخلات خارجی تا انقلاب‌ها، جنگ‌ها و بحران‌های امروز. چنین پروژه‌ای ناگزیر با محدودیت‌هایی همراه است و گاهی گستردگی روایت، مجال پرداختن عمیق به برخی موضوعات را از نویسنده می‌گیرد.
بااین‌حال، ترکیب تاریخ سیاسی با داستان‌های انسانی، توجه به پیوند میان کشورهای منطقه و تأکید بر اهمیت جهانی انقلاب ایران، به کتاب هویتی متمایز می‌دهد.
مونته‌فیوره قصد ندارد صرفاً مجموعه‌ای از رویدادهای تاریخی را کنار هم بچیند؛ او می‌خواهد نشان دهد چگونه تصمیم‌های حاکمان، رقابت‌های سیاسی و انقلاب‌های اجتماعی در طول زمان به یکدیگر پیوند خورده‌اند و خاورمیانهٔ امروز را ساخته‌اند.
در نهایت، دیگ جوشان یادآوری می‌کند که برای فهم بحران‌های کنونی منطقه، نمی‌توان از تاریخ آن چشم پوشید. گذشته در خاورمیانه صرفاً خاطره‌ای دور نیست؛ نیرویی زنده است که همچنان بر سیاست، جامعه و سرنوشت میلیون‌ها انسان اثر می‌گذارد.
