وقتی یک رئیسجمهور دیگر حتی وانمود هم نمیکند که رأی مردم اهمیت دارد، باید منتظر فاجعه بود.
«ریاکاری، ادای احترامی است که رذیلت به فضیلت میگذارد.» این جمله مشهور فرانسوا دو لا روشفوکو، نویسنده و اخلاقگرای فرانسوی، بیش از هر جا در سیاست معنا پیدا میکند.
حکومتهای استبدادی معمولاً تلاش میکنند ظاهری دموکراتیک برای خود حفظ کنند. آنها انتخابات برگزار میکنند؛ انتخاباتی که ممکن است، مانند روسیه یا ایران، آزاد و رقابتی نباشد. با این حال، همین نمایش به حاکمان اجازه میدهد ادعا کنند با رضایت مردم حکومت میکنند و دستکم ظاهری از مشروعیت را، هم در داخل و هم در عرصه بینالمللی، حفظ کنند.
به همین دلیل، بسیار نادر است که رهبر کشوری که انتخابات برگزار میکند، آشکارا اعلام کند: «دیگر انتخاباتی در کار نخواهد بود.»
اما دانیل اورتگا، رئیسجمهور نیکاراگوئه، دقیقاً همین کار را در ۱۹ ژوئیه انجام داد. او در حالی که توجه جهان به فینال جام جهانی فوتبال معطوف بود، اعلام کرد: «دیگر هرگز در این کشور انتخاباتی برگزار نخواهد شد.»
اورتگا مدعی شد احزاب مخالف میخواهند از انتخابات «برای تصاحب قدرت» استفاده کنند. اما اساساً هدف انتخابات همین است؛ اینکه مردم بتوانند از طریق رأی خود، قدرت را جابهجا کنند.
نیکاراگوئه کشور کوچکی است، اما این تغییر لحن اهمیت زیادی دارد. دموکراسی در حدود دو دهه گذشته در بسیاری از نقاط جهان رو به افول بوده است. بیشترین عقبگرد نیز در کشورهایی رخ داده که زمانی آزاد یا نیمهآزاد بودند، اما بهتدریج آزادیهای خود را از دست دادهاند؛ جایی که رهبران قدرتطلب با محدود کردن رسانهها، تضعیف دستگاه قضایی و سرکوب مخالفان، پایههای دموکراسی را سست کردهاند.
بر اساس گزارش سازمان Freedom House، نیکاراگوئه پس از مالی، دومین کشوری است که در ۲۰ سال گذشته بیشترین عقبگرد دموکراتیک را تجربه کرده است.
اورتگا در سال ۲۰۰۶ از طریق انتخاباتی آزاد به قدرت رسید، اما پس از آن بهتدریج همه نهادهایی را که میتوانستند قدرتش را محدود کنند، تضعیف یا از میان برداشت. او رقبای سیاسی خود را زندانی و در برخی موارد شکنجه کرد، رسانهها را وادار کرد از شعرهای همسرش، روساریو موریو، که همزمان معاون و سپس رئیسجمهور مشترک او شد، تمجید کنند و شرایطی به وجود آورد که حدود یکدهم جمعیت کشور ناچار به ترک نیکاراگوئه شدند.
با این حال، اورتگا تا امروز دستکم ظاهر برگزاری انتخابات را حفظ کرده بود؛ هرچند این انتخابات آزاد و رقابتی نبود. او نیز مانند بسیاری از رهبران اقتدارگرا، بهجای حذف کامل انتخابات، نتیجه آن را به نفع خود مهندسی میکرد. حتی رهبرانی که با کودتا و زور اسلحه به قدرت میرسند، معمولاً وعده میدهند که «بهمحض فراهم شدن شرایط» انتخابات برگزار خواهند کرد.
فلیکس مارادیاگا، نامزد پیشین ریاستجمهوری نیکاراگوئه که تابعیتش لغو و از کشور اخراج شده است، میگوید اورتگا اکنون «نقاب را کنار زده است». او چیزی را آشکارا بر زبان آورده که بیشتر حکومتهای اقتدارگرا ترجیح میدهند پنهان بماند: اینکه حاضر نیستند در برابر رأی مردم تسلیم شوند.
احتمالاً اورتگا به این نتیجه رسیده است که چنین موضعی واکنش جدی آمریکا را در پی نخواهد داشت؛ کشوری که زمانی خود را مدافع دموکراسی در آمریکای لاتین میدانست.
اگر نیکاراگوئه رسماً به یک نظام تکحزبی تبدیل شود و هزینه دیپلماتیک قابلتوجهی هم نپردازد، ممکن است دیگر حکومتهای اقتدارگرا نیز همین مسیر را در پیش بگیرند. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، سخنان اورتگا را محکوم کرد، اما از هیچ اقدام عملی یا پیامد مشخصی سخن نگفت.
نیکاراگوئه دو مشکل دیگر حکومتهای استبدادی را نیز بهخوبی نشان میدهد؛ مشکلاتی که با ادامه افول دموکراسی در جهان احتمالاً پررنگتر خواهند شد.
نخست، رهبرانی که امکان برکناریشان وجود ندارد، سالهای طولانی در قدرت میمانند. اورتگا اکنون ۸۰ سال دارد و شاید افزایش سن و کاهش توان ذهنی نیز در تصمیم اخیر او بیتأثیر نبوده باشد.
دوم، مسئله جانشینی است. انتقال مسالمتآمیز قدرت در حکومتهای استبدادی معمولاً دشوار است. اورتگا میخواهد پس از مرگش، همسر نامحبوبش قدرت را در دست بگیرد و پس از او نیز پسرشان جانشین شود.
این ترکیب، به باور نویسنده، بسیار خطرناک است. رهبران مادامالعمر معمولاً با گذشت زمان عملکرد بهتری پیدا نمیکنند و حکومتهای موروثی که به مردم تحمیل میشوند، بهندرت به حکمرانی خوب میانجامند.
نمونه آن اوگاندا است؛ جایی که پسر رهبر ۸۱ ساله کشور، که فرمانده ارتش و جانشین احتمالی او نیز هست، تهدید کرده رسانهها را خاموش خواهد کرد و رهبر اصلی مخالفان را اخته خواهد کرد. احتمالاً در بسیاری از کشورها نیز میتوان نمونههایی مشابه، یا حتی نزدیکتر، پیدا کرد.
شاید تفاوت میان «مهندسی انتخابات» و «لغو انتخابات» در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد، اما نویسنده تأکید میکند که این تفاوت اساسی است. تا زمانی که حکومتها دستکم بهظاهر به اصول دموکراسی پایبند باشند، مخالفان میتوانند آنها را با همان معیارهایی که خود ادعا میکنند، به چالش بکشند و تناقضهایشان را آشکار کنند.
علاوه بر این، تا زمانی که انتخابات، هرچند ناعادلانه، برگزار شود، همیشه این احتمال وجود دارد که حاکم در محاسباتش اشتباه کند و شکست بخورد. گاهی حتی در زمینی نابرابر نیز اراده مردم پیروز میشود؛ همانطور که امسال ویکتور اوربان در مجارستان با آن روبهرو شد و خود اورتگا نیز در سال ۱۹۹۰، زمانی که در یک انتخابات آزاد قدرت را از دست داد، آن را تجربه کرد.
به همین دلیل، مسیری که امروز در ماناگوآ، پایتخت نیکاراگوئه، در حال شکلگیری است، نگرانکننده است. جهانی که در آن حکومتهای اقتدارگرا دیگر حتی وانمود نکنند نظر مردم برایشان اهمیت دارد، از جهان امروز نیز خطرناکتر خواهد بود.
از همین رو، نویسنده در پایان نتیجه میگیرد که دموکراسیخواهان در سراسر جهان باید بیش از هر زمان دیگری بر ابتداییترین حق سیاسی مردم پافشاری کنند: حق انتخاب آزادانه حاکمان خود.