برندگان جوایز نوبل امسال با پژوهشهای پیشگامانه خود، راههای تازهای برای شناخت جهان هستی، بررسی عملکرد مغز و درک منشأ یکی از ویژگیهای مهم حیات گشودهاند.
علم همیشه از پاسخ دادن به پرسشهای شناختهشده پیشرفت نمیکند؛ گاهی یک پرسش ساده اما عمیق، مسیر تازهای را پیش روی دانشمندان قرار میدهد. اینکه چگونه میتوان ذرات گریزان کیهانی را شناسایی کرد، چطور میتوان فعالیت سلولهای مغز را با نور کنترل کرد و چرا مولکولهای موجود در جانداران معمولاً یکی از دو شکل آینهای خود را ترجیح میدهند، نمونههایی از همین پرسشها هستند.
پژوهشهایی که به این پرسشها پرداختهاند، در کانون توجه جوایز نوبل قرار گرفتهاند؛ تحقیقاتی که هرکدام دریچهای تازه به سوی ناشناختههای علم باز میکنند.
فرانسیس هالزن، فیزیکدان دانشگاه ویسکانسین-مدیسون، نقش مهمی در توسعه رصدخانه نوترینویی آیسکیوب داشته است؛ آشکارسازی عظیم که در نزدیکی قطب جنوب و در دل یخها ساخته شده است.
این رصدخانه نتیجه تلاش صدها پژوهشگر از کشورهای مختلف است و برای شناسایی ذراتی طراحی شده که بهسختی با ماده برهمکنش میکنند. اهمیت کار هالزن در این بود که نشان داد چگونه میتوان از این ذرات برای مطالعه پدیدههای دوردست کیهانی استفاده کرد.
نوترینوها ذراتی بسیار کوچک و بدون بار الکتریکی هستند. آنها بهندرت با ماده برخورد میکنند و به همین دلیل میتوانند مسافتهای بسیار طولانی را در فضا طی کنند، بیآنکه مسیرشان بهآسانی تغییر کند یا متوقف شوند.
همین ویژگی، شناسایی آنها را دشوار میکند؛ اما در عین حال، نوترینوها را به ابزارهایی ارزشمند برای بررسی جهان تبدیل کرده است. آنها میتوانند اطلاعاتی درباره منابع کیهانی در اختیار دانشمندان بگذارند که مشاهده مستقیمشان با ابزارهای معمول دشوار است.
نوترینوها در فرایندهای هستهای مختلف، از جمله واکنشهای درون خورشید، تولید میشوند. در هر ثانیه، حدود ۶۵ میلیارد نوترینوی خورشیدی از سطحی به اندازه ناخن انگشت انسان عبور میکنند.
بااینحال، نوترینوهای خورشیدی تنها بخشی از ماجرا هستند. برخی پروتونهای پرانرژی که به زمین میرسند، انرژیای بسیار بیشتر از پروتونهای خورشیدی دارند. این موضوع نشان میدهد که ممکن است منابع بسیار قدرتمندی در نقاط دوردست کیهان آنها را تولید کرده باشند.
دانشمندان هنوز نمیدانند همه این منابع دقیقاً چه هستند و چگونه ذرات را تا چنین انرژیهایی شتاب میدهند.
از آنجا که پروتونها بار الکتریکی دارند، میدانهای مغناطیسی میتوانند مسیر حرکت آنها را منحرف کنند. بنابراین، تشخیص محل دقیق منشأ آنها دشوار است.
نوترینوها چنین مشکلی را تا حد زیادی ندارند. چون بار الکتریکی ندارند و بهندرت با ماده برهمکنش میکنند، میتوانند تقریباً در خط مستقیم از منابع دوردست به زمین برسند. به همین دلیل، بررسی آنها میتواند سرنخهایی درباره پدیدههای کیهانی در اختیار دانشمندان قرار دهد.
آشکارسازهای قدیمی نوترینو معمولاً از مخازن بزرگی از مواد خاص تشکیل میشدند. دانشمندان در این مخازن منتظر میماندند تا یکی از نوترینوها با اتمهای ماده برخورد کند؛ رویدادی که بسیار نادر است.
برای شناسایی نوترینوهای پرانرژی با منشأ خارج از منظومه شمسی، به آشکارسازی بسیار بزرگتر نیاز بود.
ایده ساخت آیسکیوب از همین نیاز شکل گرفت. ساخت این رصدخانه در سال ۲۰۰۴ آغاز شد و در سال ۲۰۱۱ به پایان رسید. این سامانه از حجم عظیمی از یخ در نزدیکی قطب جنوب برای شناسایی نشانههای عبور و برهمکنش نوترینوها استفاده میکند.
آیسکیوب در نخستین سالهای فعالیت خود، دهها نوترینوی کیهانی پرانرژی را شناسایی کرد و راه تازهای برای مطالعه جهان گشود.
وقتی از هالزن پرسیدند این روش در آینده چه رازهایی را آشکار خواهد کرد، پاسخ او نشان میداد که هنوز پرسشهای فراوانی بیپاسخ ماندهاند. او گفت: «هیجان واقعی در این است که هنوز نمیتوانم به این سؤال پاسخ بدهم.»
این جمله بهخوبی ماهیت علم را نشان میدهد: گاهی مهمترین دستاورد یک کشف، پاسخ نهایی نیست، بلکه امکان طرح پرسشهایی است که پیش از آن نمیتوانستیم به سراغشان برویم.
بخش دیگری از پژوهشهای مورد توجه نوبل به اپتوژنتیک مربوط میشود؛ روشی که به دانشمندان اجازه میدهد با استفاده از نور، فعالیت سلولهای عصبی مشخصی را کنترل کنند.
کارل دایسروث از دانشگاه استنفورد، پیتر هگمن از دانشگاه هومبولت برلین و گئورگ ناگل از دانشگاه وورتسبورگ از پژوهشگرانی هستند که در پایهگذاری و توسعه این فناوری نقش مهمی داشتهاند.
داستان این روش به دهه ۱۹۹۰ بازمیگردد؛ زمانی که پیتر هگمن در حال مطالعه واکنش نوعی جلبک تکسلولی به نام کلامیدوموناس به نور بود.
او متوجه شد این جلبکها میتوانند بسیار سریع به نور واکنش نشان دهند. این مشاهده پرسشی مهم ایجاد کرد: چه سازوکاری باعث میشود سلولهای این جلبک نور را به چنین سرعتی تشخیص دهند؟
در چشم انسان، تشخیص نور و تبدیل آن به سیگنال الکتریکی طی چند مرحله انجام میشود. هگمن احتمال داد که در این جلبک، فرایند سادهتر است و نور میتواند با سازوکاری مستقیمتر فعالیت سلول را تغییر دهد.
پیشرفتهای علم ژنتیک به او کمک کرد تا این فرضیه را بررسی کند. پژوهشگران ژاپنی نقشه DNA این جلبک را تهیه کرده بودند و دو ژن در آن شناسایی شده بود که به نظر میرسید دستور ساخت پروتئینهای حساس به نور را در خود دارند.
هگمن با کمک گئورگ ناگل این فرضیه را آزمایش کرد. ناگل این ژنها را وارد تخمکهای قورباغه کرد تا پروتئینهای مربوط به آنها تولید شوند. آزمایشها نشان داد که این پروتئینها کانالهای یونی حساس به نور هستند؛ ساختارهایی که با دریافت نور میتوانند عبور یونها از غشای سلول را تغییر دهند.
هگمن و ناگل در ادامه نشان دادند که میتوان با استفاده از یکی از این ژنها، سلولهای پستانداران را به نور حساس کرد.
سپس کارل دایسروث ایده مهمی را مطرح کرد: اگر بتوان این پروتئین حساس به نور را در سلولهای عصبی قرار داد، آیا میتوان فعالیت الکتریکی آنها را با تاباندن نور کنترل کرد؟
آزمایشها نشان دادند که این ایده عملی است. نور میتوانست نورونهای موش صحرایی را فعال کند و این سلولها نیز قادر بودند سیگنالهای خود را به سلولهای مجاور منتقل کنند.
به این ترتیب، راهی تازه برای بررسی عملکرد مغز به وجود آمد.
در روش اپتوژنتیک، دانشمندان با کمک ابزارهای نوری و پروتئینهای حساس به نور میتوانند گروه مشخصی از نورونها را فعال یا، بسته به نوع ابزار بهکاررفته، فعالیت آنها را مهار کنند. سپس بررسی میکنند که این تغییر چه اثری بر رفتار یا عملکرد مغز دارد.
برای مثال، اگر با فعال کردن گروهی از سلولهای عصبی تغییری در رفتار حیوان ایجاد شود، پژوهشگران میتوانند ارتباط میان آن سلولها و آن رفتار را دقیقتر بررسی کنند.
پس از شکلگیری این روش، پژوهشگران توانستند آن را در مغز زنده موشها به کار بگیرند. آنها همچنین از فیبرهای نوری بسیار باریک استفاده کردند تا نور را به بخشهای مشخصی از مغز برسانند.
اپتوژنتیک اکنون در هزاران پژوهش علمی به کار رفته است. دانشمندان از این فناوری برای بررسی سازوکارهای مرتبط با افسردگی، اسکیزوفرنی، اعتیاد، اضطراب، زوال عقل و برخی اختلالات حسی استفاده میکنند.
این روش همچنین در پژوهشهای مربوط به نابینایی، از جمله بیماری رتینیت پیگمنتوزا، مورد بررسی قرار گرفته است. در این بیماری، سلولهای حساس به نور در شبکیه بهتدریج آسیب میبینند و بینایی کاهش پیدا میکند. پژوهشگران در حال بررسی راههایی هستند که با استفاده از فناوریهای حساس به نور، بخشی از توانایی بینایی را بازگردانند.
البته بسیاری از این کاربردها همچنان در مرحله پژوهش قرار دارند و نتایج آزمایشگاهی یا حیوانی لزوماً به معنای درمان قطعی در انسان نیستند.
با وجود این محدودیتها، اپتوژنتیک به ابزاری مهم در علوم اعصاب تبدیل شده است؛ زیرا به دانشمندان اجازه میدهد ارتباط میان فعالیت نورونها و عملکرد مغز را با دقتی بررسی کنند که پیش از این دشوار بود.
این فناوری نمونهای روشن از آن است که چگونه مطالعه یک جلبک کوچک میتواند به روشی تازه برای شناخت پیچیدهترین اندام بدن انسان منجر شود.
یکی دیگر از موضوعات مهم این مجموعه پژوهشها، ویژگیای در مولکولها به نام «کایرالیته» است.
برخی مولکولها میتوانند در دو شکل وجود داشته باشند که تصویر آینهای یکدیگرند؛ درست مانند دست چپ و دست راست. این دو شکل از نظر ترکیب شیمیایی یکساناند، اما آرایش فضایی اتمهایشان متفاوت است.
این ویژگی در شیمی اهمیت زیادی دارد، زیرا دو شکل آینهای یک مولکول ممکن است در محیطهای زیستی رفتار متفاوتی داشته باشند.
برای مثال، بسیاری از اسیدهای آمینهای که پروتئینهای موجودات زنده را میسازند، از یک شکل فضایی مشخص پیروی میکنند. قندهای موجود در ساختارهای زیستی نیز معمولاً شکل خاصی دارند.
این ترجیح گسترده یک پرسش اساسی ایجاد میکند: اگر دو شکل آینهای از نظر اصول شیمیایی امکانپذیرند، چرا حیات روی زمین عمدتاً از یکی از آنها استفاده میکند؟
هانری کاگان از دانشگاه پاریساکله و کنسو سوآی از دانشگاه علوم توکیو در پژوهشهایی مشارکت داشتند که به درک بهتر این مسئله کمک کرد.
شیمیدانان پیش از این هم میتوانستند واکنشهایی طراحی کنند که در آنها یکی از دو شکل آینهای یک مولکول بیشتر از دیگری تولید شود.
این کار معمولاً با استفاده از کاتالیزورهای کایرال انجام میشد. کاتالیزور مادهای است که به انجام سریعتر واکنش شیمیایی کمک میکند، بدون آنکه در پایان واکنش بهطور دائمی مصرف شود.
فرض رایج این بود که میزان برتری یک شکل مولکولی در محصول نهایی، به میزان برتری همان شکل در کاتالیزور بستگی دارد.
اما این توضیح برای درک منشأ عدم تقارن گسترده در موجودات زنده کافی نبود. اگر یک واکنش فقط بتواند عدم تقارن موجود در کاتالیزور را بازتولید کند، چگونه ممکن است یک تفاوت بسیار کوچک به برتری تقریباً کامل یک شکل مولکولی تبدیل شود؟
هانری کاگان در سال ۱۹۸۶ نشان داد که برخی واکنشهای شیمیایی میتوانند از این محدودیت فراتر بروند.
او از کاتالیزوری استفاده کرد که تعداد مولکولهای دارای یک شکل آینهای در آن سه برابر شکل دیگر بود. سپس توانست واکنشی طراحی کند که در محصول نهایی، نسبت دو شکل مولکولی به شش برابر برسد.
این نتیجه نشان داد که عدم تقارن در محصول واکنش میتواند از میزان عدم تقارن اولیه کاتالیزور بیشتر باشد.
بااینحال، این پیشرفت هنوز برای توضیح تفاوت بسیار زیاد میان دو شکل مولکولی در حیات کافی نبود.
کنسو سوآی گام دیگری در این مسیر برداشت. او در پژوهشی که در سال ۲۰۰۳ منتشر شد، نشان داد که یک عدم تعادل بسیار کوچک میان مولکولهای آینهای میتواند طی واکنشهای شیمیایی تقویت شود.
در این فرایند، مولکولهای موجود در واکنش به تولید کاتالیزورهایی کمک میکنند که همان برتری اولیه را تقویت میکنند. در نتیجه، تفاوت میان دو شکل مولکولی میتواند با تکرار واکنش بهشدت افزایش یابد.
سوآی نشان داد که با تکرار یک واکنش فقط سه بار، میتوان میزان عدم تقارن را تا ۶۳۰ هزار برابر افزایش داد.
این پدیده به نام «واکنش سوآی» شناخته میشود و نمونهای چشمگیر از تقویت خودبهخودی عدم تقارن در شیمی است.
البته این واکنش لزوماً همان فرایندی نیست که باعث شکلگیری کایرالیته در نخستین موجودات زنده شده است. موادی که در آزمایشهای سوآی استفاده شدند، در شرایط زمینِ حدود چهار میلیارد سال پیش در دسترس نبودهاند.
بااینحال، اهمیت این پژوهش در نشان دادن یک امکان اساسی است: یک تفاوت بسیار کوچک میان دو شکل مولکولی میتواند از طریق واکنشهای شیمیایی به تفاوتی بسیار بزرگ تبدیل شود.
این یافته سرنخ مهمی برای دانشمندانی فراهم میکند که میکوشند بفهمند چرا حیات، در بسیاری از فرایندهای زیستی، یکی از دو شکل آینهای مولکولها را ترجیح میدهد.
هنوز پاسخ قطعی این پرسش که عدم تقارن زیستی دقیقاً چگونه در آغاز حیات شکل گرفته، به دست نیامده است؛ اما پژوهشهایی از این دست به دانشمندان کمک میکنند سازوکارهای احتمالی آن را بهتر بشناسند.
این سه حوزه در نگاه نخست ارتباط چندانی با یکدیگر ندارند. یکی به ذراتی میپردازد که از اعماق کیهان به زمین میرسند، دیگری راهی برای کنترل فعالیت سلولهای عصبی فراهم میکند و سومی به ساختار مولکولها و منشأ برخی ویژگیهای بنیادی حیات میپردازد.
بااینحال، هر سه نمونهای از یک ویژگی مشترک در پژوهش علمی هستند: استفاده از ایدهها و روشهای تازه برای بررسی پرسشهایی که پاسخ آنها با ابزارهای معمول در دسترس نیست.
آیسکیوب به دانشمندان امکان میدهد از نوترینوها برای مطالعه منابع دوردست کیهانی استفاده کنند. اپتوژنتیک راهی برای بررسی دقیقتر ارتباط میان سلولهای عصبی و عملکرد مغز فراهم کرده است. پژوهش درباره مولکولهای آینهای نیز به درک بهتر سازوکارهایی کمک میکند که شاید در شکلگیری ویژگیهای شیمیایی حیات نقش داشتهاند.
در هر سه مورد، کشف علمی به معنای پایان پرسشها نیست. برعکس، یک روش تازه اغلب پرسشهای جدیدی ایجاد میکند و مسیرهای تازهای برای تحقیق میگشاید.
شاید مهمترین پیام این پژوهشها همین باشد: پیشرفت علم همیشه به معنای دانستن همه پاسخها نیست؛ گاهی کافی است راهی پیدا کنیم که بتوانیم پرسشهای قدیمی را دقیقتر مطرح کنیم و به بخشهایی از جهان دسترسی پیدا کنیم که پیش از این از دید ما پنهان بودند.