جنگ و ناامنی در مسیرهای دریایی باعث شده کشورهای خاورمیانه دوباره به جادهها، راهآهنها و مسیرهای زمینی روی بیاورند؛ مسیری که میتواند تجارت منطقهای را دوباره زنده کند.
از میدانهای نفتی جنوب عراق تا بندر بانیاس سوریه در ساحل مدیترانه و بازگشت دوباره، حدود ۱۰ روز رانندگی زمان میبرد. این مسیر از میان بیابانهای خشک عبور میکند؛ جایی که دمای هوا در تابستان از ۵۰ درجه سانتیگراد هم بالاتر میرود و سفر بسیار دشوار است.
با این حال، پس از ماهها اختلال و بسته شدن دورهای تنگه هرمز، عراق به مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت نیاز پیدا کرده است. طبق گفته وزیر حملونقل سوریه، روزانه حدود ۱۳۰۰ کامیون در قالب کاروانهای بزرگ این مسیر را طی میکنند.
فعلاً این مسیر تنها حدود ۵ درصد از صادرات نفت عراق پیش از جنگ را پوشش میدهد، اما میتواند آغاز یک تغییر بزرگتر باشد.
از زمان آغاز جنگ ایران، حملات به کشتیها و همچنین محدودیتهای دورهای در حملونقل هوایی، کشورهای منطقه را مجبور کرده است راههای تازهای برای اتصال و تجارت پیدا کنند.
برای قرنها، مسیرهای دریایی جای مسیرهای زمینی را گرفتند. با توسعه کشتیهای تجاری و نفتکشهای بزرگ، حمل کالا از طریق دریا سریعتر و ارزانتر شد و کاروانهای زمینی اهمیت گذشته خود را از دست دادند.
همچنین شکلگیری مرزهای سیاسی جدید در خاورمیانه، تجارت بین کشورهای همسایه را دشوارتر کرد. بسیاری از کشورهای منطقه به جای تجارت با همسایگان، به بازارهای دورتر روی آوردند.
اما حتی پیش از بحرانهای اخیر نیز نشانههایی از بازگشت مسیرهای زمینی دیده میشد. بسیاری این روند را شبیه احیای دوباره جاده ابریشم قدیم میدانند؛ مسیری که زمانی خاورمیانه را به یکی از مراکز مهم تجارت جهان تبدیل کرده بود.
تحریمهای ایران نیز باعث شکلگیری شبکههای گسترده تجارت غیررسمی با کشورهای اطراف شد. در سالهای گذشته، برخی گروههای شبهنظامی علاوه بر فعالیتهای نظامی، به شبکههای انتقال کالا و قاچاق نیز تبدیل شدند.
سقوط حکومت بشار اسد در سوریه در سال ۲۰۲۴ مسیرهای تازهای را از طریق این کشور ایجاد کرد و باعث شد آمریکا و کشورهای عربی خلیج فارس دوباره به دنبال اتصال بیشتر منطقه باشند.
طرحهایی برای ساخت خطوط لوله، کابلهای فیبر نوری و مسیرهای حملونقل جدید مطرح شده است. یکی از این طرحها، کریدور اقتصادی هند–خاورمیانه–اروپاست که قرار است مسیر زمینی آن بیش از ۲۵۰۰ کیلومتر، از دبی تا بندر حیفا در اسرائیل امتداد داشته باشد.
جنگ همچنین باعث تقویت مسیرهای زمینی دیگری شده است. اختلال در فعالیت بندر جبلعلی دبی، بزرگترین بندر منطقه، و کاهش رفتوآمد در فرودگاه بینالمللی دبی، باعث شده کالاهایی که قبلاً از راه دریا یا هوا جابهجا میشدند، اکنون از مسیرهای زمینی منتقل شوند.
برخی کالاها هزاران کیلومتر از ترکیه به کشورهای خلیج فارس یا از بنادر غربی عربستان به دیگر نقاط منطقه حمل میشوند.
این مسیرهای زمینی علاوه بر کمک به جلوگیری از کمبود کالا، برای بسیاری از مهاجران ساکن کشورهای خلیج فارس یک مسیر خروج اضطراری ایجاد کردهاند.
تغییر مسیر تجارت، سود زیادی برای شرکتهای حملونقل جادهای داشته است. برخی شرکتهای لجستیکی در امارات اعلام کردهاند که درآمد آنها در ماههای ابتدایی جنگ، از درآمد کل سال گذشته بیشتر شده است.
کشورها نیز برای تسهیل تجارت زمینی اقدام کردهاند:
پاکستان گذرگاههای زمینی با ایران را برای انتقال کالاهای معطلمانده باز کرد.
کامیونهای ترکیه تجهیزات و دارو به ایران رساندند.
امارات و عمان کنترلهای گمرکی را آسانتر کردند.
عربستان قوانین انتقال کالا به کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را سادهتر کرد.
راهآهنها نیز دوباره اهمیت پیدا کردهاند. مسیرهای ریلی ایران با کشورهای همسایه فعالتر شدهاند و انتقال کالاهایی مانند مواد غذایی، کود و خوراک دام افزایش یافته است.
برخی مسیرهای ریلی به سمت افغانستان، ترکمنستان و چین نیز در حال توسعه هستند.
تغییرات فقط به حملونقل کالا محدود نمیشود.
شرکتهای بزرگ انرژی مانند شورون آمریکا، آرامکوی عربستان و قطر به دنبال سرمایهگذاری برای بازسازی خطوط لوله نفت از عراق به دریای مدیترانه هستند.
عراق نیز برنامهای چند میلیارد دلاری برای ساخت خط لولهای دارد که بتواند روزانه حدود ۲ میلیون بشکه نفت را از جنوب کشور به نزدیکی مرز سوریه منتقل کند.
کشورهای خلیج فارس همچنین شبکه برق خود را به هم متصل کردهاند و پس از حمله به تأسیسات آبشیرینکن، برنامههایی برای همکاری بیشتر در زمینه آب دارند.
حتی اینترنت منطقه نیز در حال تغییر مسیر است. آسیب دیدن کابلهای زیردریایی دریای سرخ باعث شده کشورها به دنبال مسیرهای جایگزین فیبر نوری باشند.
عراق در حال توسعه مسیرهای ارتباطی از طریق ترکیه و سوریه است و عربستان نیز پروژهای برای ساخت شبکه فیبر نوری میان اروپا، خاورمیانه و آسیا دنبال میکند.
با وجود همه این تحولات، بسیاری از این طرحها ممکن است هیچوقت به طور کامل اجرا نشوند.
سرمایه مورد نیاز برای زیرساختهای منطقهای محدودتر شده، زیرا کشورهای نفتی بخش بیشتری از منابع خود را صرف امنیت و نیازهای داخلی میکنند.
همچنین منطقه همچنان با جنگ و بیثباتی روبهرو است و جادهها و راهآهنها در برابر حملات موشکی و پهپادی آسیبپذیر هستند.
از طرف دیگر، حملونقل دریایی همچنان ارزانترین روش انتقال کالا است؛ حدود ۶ برابر ارزانتر از راهآهن، ۲۰ برابر ارزانتر از حملونقل جادهای و ۳۰۰ برابر ارزانتر از حملونقل هوایی.
با این حال، اختلال طولانیمدت در مسیرهای دریایی، در حال تغییر دادن نقشه اقتصادی خاورمیانه است.
جنگ شاید کاری را انجام داده باشد که سالها دیپلماسی نتوانست انجام دهد:
کشورهای همسایه خاورمیانه دوباره مجبور شدهاند بیشتر با یکدیگر تجارت کنند.