خیلی از افرادی که متوجه ورم دست یا پا میشن، یا احساس میکنن یکی از اندامهاشون بهمرور بزرگتر شده، این سؤال براشون پیش میاد که: «این ورم به خاطر اضافه وزنه یا لنفادمه؟»
واقعیت اینه که اضافه وزن یکی از مهمترین عواملیه که میتونه باعث ایجاد لنفادم بشه یا اگر فرد از قبل به این بیماری مبتلا باشه، علائمش رو شدیدتر کنه. این موضوع بهخصوص در خانمهایی که درمان سرطان پستان رو پشت سر گذاشتن بیشتر دیده میشه. چون کمتحرکی، تغییرات هورمونی و مصرف بعضی داروها میتونه باعث افزایش وزن بشه. وزن اضافه هم با وارد کردن فشار به عروق لنفاوی، تخلیه طبیعی مایع لنف رو مختل میکنه. اگر این وضعیت بهموقع کنترل نشه، مایع لنف در بافتها جمع میشه، ورم حالت مزمن پیدا میکنه و حتی ممکنه بهمرور زمان چربی هم در اون ناحیه تجمع پیدا کنه.
البته باید به یک نکته مهم هم توجه کرد؛ هر بزرگ شدن اندام یا ورمی به معنی لنفادم نیس!
خیلی از افراد وقتی متوجه بزرگتر شدن دست یا پاشون میشن، تصور میکنن حتماً به لنفادم مبتلا شدن و با همین نگرانی به پزشک مراجعه میکنن. در حالی که همیشه اینطور نیست و تشخیص علت ورم، به بررسی دقیق توسط پزشک نیاز داره.
سیستم لنفاوی کارش اینه که مایع لنف رو از بافتها جمع کنه و برگردونه به خون. وقتی وزن بالا میره، فشار روی این سیستم بیشتر میشه. اولش ممکنه تحمل کنه، ولی اگه اضافه وزن ادامه پیدا کنه، دیگه نمیتونه درست تخلیه کنه و کمکم مایع جمع میشه و ورم شروع میشه. خود همین ورم هم میتونه باعث بشه تو همون ناحیه چربی بیشتر جمع بشه.
یعنی رابطهشون دوطرفهست: اضافه وزن زمینه لنفادم رو فراهم میکنه و لنفادم هم با تغییراتی که تو بافت میده، چربی رو بیشتر میکنه. تو مراحل پیشرفتهتر حتی ممکنه بافت سفت بشه یا التهاب مزمن بیاد که درمان سختتر میشه. برای همین متخصصها میگن زود تشخیص بدید و درمان کنید.
دکتر شهپر حقیقت، متخصص لنفولوژی، میگن:
«خیلی از بیمارها فکر میکنن ورم فقط از چاقیه؛ در حالی که گاهی همون ورم نشونه اولیه لنفادمه. اگه زود تشخیص بدیم، میتونیم جلوی پیشرفت و جمع شدن بیشتر چربی رو بگیریم.»
اگه دیدید یک طرف دست یا پاتون ورم داره و همزمان اضافه وزن هم دارید، بهتره بررسی بشه. تشخیص زودهنگام جلوی پیشرفت ورم و چربی دائمی رو میگیره.
تحقیقات نشون میده چاقی یکی از مهمترین عوامل خطره. چربی اضافه هم فشار مکانیکی میذاره رو رگهای لنفاوی، هم التهاب مزمن تو بدن ایجاد میکنه. این التهاب کار سیستم لنفاوی رو خراب میکنه و مایع درست تخلیه نمیشه. کسانی که BMI بالاتر از ۳۰ دارن، بعد از جراحیهایی مثل ماستکتومی بیشتر در معرض لنفادم هستن.
تو یه پژوهش روی زنان مبتلا به سرطان پستان، احتمال لنفادم تو دو سال بعد از جراحی تو کسایی که BMI بالای ۳۰ داشتن تقریباً دو برابر کسایی بود که BMI بین ۲۵ تا ۳۰ داشتن. یعنی کنترل وزن بعد از درمان سرطان خیلی مهمه.
چاقی و لنفادم خیلی وقتها با هم قاطی میشن، ولی فرق دارن. لنفادم معمولاً تو یک اندام یا حداکثر دو تا پیش میآد و کمکم و پیشرونده بزرگ میشه. ولی تو چاقی، از یه زمانی به بعد همه اندامها بزرگ میشن، چربی واضحه و معمولاً سابقه خانوادگی هم هست. پس اون افزایش حجم از چاقیه، نه لنفادم.
تو مطب خیلیها میان با نگرانی تورم غدد لنفاوی، ولی آخرش معلوم میشه فقط چربی ناشی از چاقی بوده. مثلاً یه بیمار فکر میکرد غدد لنفاوی گردنش ورم کرده، ولی بررسی نشون داد تجمع چربیه. برای همین تشخیص دقیق توسط متخصص لنفولوژی خیلی مهمه و فقط با ظاهر نمیشه قضاوت کرد.
هر دو اندام رو بزرگ میکنن، ولی فرق دارن. لیپوادم یعنی تجمع غیرطبیعی چربی زیرپوستی، بیشتر پاها رو درگیر میکنه، درد و حساسیت داره و تو خانمها شایعتره. لنفادم از تجمع مایع لنفاویه، معمولاً تو بازو یا پاست و ممکنه سنگینی و ورم بدون درد داشته باشه. درمانشون هم متفاوته: لیپوادم بیشتر مدیریت چربی میخواد، لنفادم بهبود جریان لنف.
اگه شک دارید، یه ناحیه از قسمت بزرگشده رو حدود یه دقیقه با انگشت فشار بدید و بردارید. اگه زود برگشت به حالت عادی، احتمالاً لیپوادم و چربیه. اگه جای انگشت موند، نشونه ادم و ورمه. ولی تشخیص قطعی رو باید پزشک لنفولوژیست بده.
حتی اگه معلوم شد لنفادم نیست، باز هم کنترل وزن مهمه. چربی زیاد مسیرهای لنفاوی رو فشار میده و تو بلندمدت ممکنه گردش لنف مختل بشه و به لیپولنفادم (ترکیب چاقی و تجمع مایع) برسه که درمان جدی میخواد. پس حتی بدون تشخیص لنفادم هم وزن رو کنترل کنید.
نکته: اگه چاقی یا لیپوادم دارید، بانداژ و ماساژ معمولی لنفادم خیلی جواب نمیده. باید وزن کم کنید، رژیم درست بگیرید، فعالیت مناسب داشته باشید و مخصوصاً جوراب کشی محکم بپوشید.
وقتی سیستم لنفاوی نتونه مایع رو درست تخلیه کنه، این علائم پیش میآد:
· بدن تو مقابله با عفونت ضعیفتر میشه و دیرتر خوب میشه
· جذب و انتقال چربی از روده مختل میشه
· عفونتهای مکرر تو ناحیه درگیر
· تورم و التهاب تو ساق پا، دست، پستان یا شانه
· سفت شدن یا کشیدگی پوست، همراه با سنگینی و قرمزی
· کم شدن دامنه حرکتی مفاصل اطراف
· ناراحتی، درد مبهم، گزگز یا بیحسی
· ساعت یا زیورآلات تنگتر از قبل حس میشن
محل علائم بستگی به علت داره. مثلاً لنفادم پا ممکنه بعد از رادیوتراپی لگن یا شکم بیاد، درمان تومور مغزی ممکنه تو سر و گردن نشون بده، و لنفادم بعد از سرطان پستان معمولاً تو دستهاست.
تو بعضی بیماران سرطانی، ورم فقط تو اندامها نیست و ممکنه شکم هم آب بیاره (آسیت). این میتونه از گسترش سرطان، مشکل کبد، انسداد لنفاوی یا عوارض درمان باشه و روی سیستم لنفاوی هم اثر بذاره.
اگه هم لنفادم دارید هم اضافه وزن، درمان باید چندجانبه باشه: ورم کم بشه، جریان لنف بهتر بشه و جلوی چربی بیشتر گرفته بشه. خبر خوب اینه که اگه زود شروع کنید، خیلیها ورمشون کنترل میشه و بیماری پیشرفت نمیکنه.
روشها اینا هستن:
1. کاهش وزن: رژیم متعادل و ورزش فشار رو از سیستم لنفاوی برمیداره. مطالعات میگن کم کردن ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن علائم رو بهتر میکنه.
2. رژیم مناسب: کمنمک و پر فیبر التهاب رو کم میکنه. سبزیجات برگدار و میوههای کمقند خوبن.
3. ورزش مناسب: شنا یا پیادهروی ملایم جریان لنف رو بهتر میکنه. برنامه باید زیر نظر فیزیوتراپیست باشه.
همونطور که گفتم، وقتی سیستم لنفاوی درست کار نکنه، مایع لنف کمکم بین بافتها جمع میشه. از طرف دیگه، چربیهای اون ناحیه هم سختتر تجزیه و مصرف میشن. جالبه بدونید این تغییرات گاهی حتی قبل از اینکه ورم قابلمشاهدهای ایجاد بشه، شروع میشن. به همین دلیل، در بعضی افراد افزایش وزن میتونه یکی از اولین نشونههای اختلال در عملکرد سیستم لنفاوی باشه.
از طرفی، وقتی گردش لنف در پاها ضعیف باشه، چربی بیشتری در قسمت پایینتنه تجمع پیدا میکنه. همزمان، جریان خون مویرگی هم کاهش پیدا میکنه و همین موضوع باعث میشه چربی راحتتر در اون ناحیه ذخیره بشه. در نتیجه، یک چرخه معیوب شکل میگیره که هم ورم بیشتر میشه و هم کاهش وزن سختتر.
خبر خوب اینه که اگر این مشکل زود تشخیص داده بشه، میشه جلوی پیشرفتش رو گرفت و این چرخه رو تا حد زیادی کنترل کرد. مهمترین قدم، کم کردن فشار روی عروق لنفاویه. حتی کاهش ۵ تا ۱۰ درصد از وزن بدن هم میتونه به بهتر شدن عملکرد سیستم لنفاوی و کاهش علائم لنفادم کمک کنه. همچنین، داشتن یک رژیم غذایی ضدالتهاب باعث میشه متابولیسم بدن بهتر کار کنه و روند پیشرفت بیماری کندتر بشه.