آنچه باید دربارهی روش جداسازی مغناطیسی (Immunomagnetic Separation) و نانوذرات ایمونومگنت (Immunomagnetic Beads) بدانیم:
مقدّمه:
تعریف کلّی: در روش جداسازی مغناطیسی (Immunomagnetic Separation) به کمک نیروی مغناطیس نانوذرات آهن میکروارگانیسم هدف از سایر میکروارگانیسمهای غیرهدف و اجزای مهارکننده نمونه جدا میشود و سلولهای هدف در حجم کمتری تمرکز مییابند.
تاریخچه: روش جداسازی مغناطیسی یک روش ساده اما قدرتمند برای جداسازی میکروارگانیسم موردنظر از سوسپانسیونهای ناهمگن است، مانند مواردی که در غذا، نمونههای بالینی و مدفوع با آنها مواجه میشویم. برای نخستین بار در ابتدای دههی 1900 میلادی Johne و همکارانش از این روش برای جداسازی پاتوژنهای باکتریایی از نمونههای شیر بهره بردند. پس از آن Cudjoe و همکارانش و همچنینOlsvik و همکاران، از این روش برای جداسازی باکتریهای پاتوژن از نمونههای غذایی استفاده کردند. در ادامه، این روش در نمونههای مختلف بالینی و غذایی توسط Muramatsu و همکاران،Skjerve و همکاران وی مورد استفاده قرارگرفته و موفق نیز بوده است. برای نخستین بار در سال 1998 روش جداسازی مغناطیسی توسط Grant برای جداسازی باکتری مایکوباکتریوم اویوم تحتگونهی پاراتوبرکلوزیس از نمونهی شیر شرح داده شد. از این روش برای جداسازی پاتوژنهای هدف از مایع مغزی نخاعی و مدفوع بیماران مبتلا به ایدز نیز استفاده شده است.
روش جداسازی مغناطیسی؛ چرایی و چگونگی:
فلسفهی پیدایش روش جداسازی مغناطیسی: روش جداسازی مغناطیسی در کنار دیگر روشهای تشخیصی، برای ردیابی ارگانیسمهای بیماریزا به کار گرفته میشود. روشهای تشخیصی مختلف برای شناسایی میکروارگانیسمهای موردنظر حائز نقاط ضعفی هستند. برای روشن شدن بیشتر موضوع به توضیح مختصری دربارهی دیگر روشها میپردازیم:
روش کشت باکتریایی: این روش در عین حال که در زمینه شناسایی بسیاری از عوامل بیماریزا به عنوان روش استاندارد طلایی برگزیده شده است اما؛ در معرض آلودگی با سایر پاتوژنهای غیرهدف است. برای باکتریهای کند رشد و نیازمند به پالایش شیمیایی روش کشت بسیار زمانبر بوده و دارای مراحل پیچیده و پرزحمت است و نیز احتمال آسیب به سلولهای هدف حین پالایش شیمیایی دائما چالشبرانگیز میباشد. حساسیت این روش برای برخی پاتوژنها در نمونههای بالینی با غلظتهای پایین پاتوژن هدف ضعیف گزارش شده است.
روش PCR: این روش برای تشخیص میکروارگانیسمهای بیماریزا سریع و دارای حساسیت بالا میباشد اما؛ هر نمونهی بالینی یا مواد غذایی حائز اجزای پروتئینی و ترکیباتی هستند که از آنها به عنوان مهارکنندههای روش PCR یاد میشود و موجب کاهش چشمگیری در حساسیت این روش میشود.
روش الایزا: برای تشخیص آلودگی و غربالگری، سرم بهترین نمونه و الایزا مطمئنترین، سریعترین و سادهترین روش است اما؛ حساسیت آزمایشات مبتنی بر الایزا برای برخی پاتوژنها ضعیف و نتایج آن همواره محل بحث میباشد.
با توجه به تمامی این نقصانها در سایر روشهای تشخیصی، روش جداسازی مغناطیسی به وجود آمده تا به کمک خاصیت مغناطیسی نانوذرات آهن میکروارگانیسم هدف را از سایر میکروارگانیسمهای غیرهدف و اجزای مهارکننده نمونه جدا کند و سلولهای هدف را در حجم کمتری متمرکز سازد. به طور خلاصه، مزیت روش جداسازی مغناطیسی این است که خاصیت ویژگی تحلیلی و حساسیت روش تشخیصی بعدی را به میزان چشمگیری افزایش میدهد.
در نتیجه ابداع روش جداسازی مغناطیسی و تولید نانوذرات ایمونومگنت برای نیل به دو هدف کلی صورت گرفته است:
1) افزايش حساسيت روشهاي تشخيصي: جهت انجام آزمونهاي تشخيصي به صورت تصادفي قسمت اندكي از نمونه مورد آزمون انتخاب و بررسي ميشود؛ در شرايط ميزان اندك و يا پراكنش ناهمگون هدف در زمينه مورد بررسي احتمال منفي كاذب شدن نتيجه آزمايش افزايش مييابد. نانوذرات ايمونومگنت با تخليص چند هزار برابري هدف در حجم مورد بررسي منجر به افزايش چشمگير حساسيت آزمونهاي تشخيصي خواهد شد.
2) تخليص و جداسازي هدف مدنظر از زمينههاي مختلف: نمونههاي مورد ارزيابي در آزمايشهاي مختلف اغلب در بردارنده تركيبات مخل آزمون است؛ لذا جداسازي عامل مد نظر منجر به رفع اين نقص خواهد شد. نانوذرات ايمونومگنت جداسازي هدف از زمينههاي مختلف از قبيل نمونههاي خون، شير، مدفوع، ادرار، آب و خاك را امكانپذير مينمايند.
ساختار و روش کار نانوذرات ایمونومگنت:
در روش جداسازی مغناطیسی برای ایجاد نوعی واکنش حساس بین نانوذرات مغناطیسی و پاتوژن هدف، سطح نانوذرات مغناطیسی معمولا با مولکولهای تشخیصیزیستی مانند آنتیبادی، آپتامر، بیوپروتئین و یا کربوهیدرات پوشانده میشود؛ که امکان تشخیص و هدفگیری میکروارگانیسم موردنظر را فراهم میسازد. روش جداسازی مغناطیسی متکی بر برهمکنش بین آنتیژنهای سطح سلولی پاتوژن هدف و مولکولهای تشخیصیزیستی متصلشده به نانوذرات پارامغناطیس است. به عنوان مثال اگر آنتیبادیهای مناسب بر علیه آنتیژنهای سطحی پاتوژن X تولید یا بهینه شود، میتوان به وسیلهی روش جداسازی مغناطیسی این ارگانیسم را به صورت انتخابی از نمونههای بالینی و مواد غذایی جداسازی و تغلیظ نمود، بنابراین ویژگی و حساسیت روشهای تشخیصی بعدی بهبود مییابد.
سیر تکاملی نانوذرات ایمونومگنت:
روش جداسازی مغناطیسی نیز همانند سایر روشهای شناسایی میکروارگانیسمها دارای نقاط ضعف مشخصی است؛ که در سیر تکامل این به رفع این نواقص پرداخته شده است. مهمترین نقطه ضعف روش جداسازی مغناطیسی اتصال غیراختصاصی است. دو نوع اتصال غیراختصاصی برای نانوذرات ایمونومگنت توصیف کردهاند. اولین نوع مشاهده شده، زمانیست که نانوذرات پارامغناطیس بدون پوشش استفاده میشده و درصد اتصال پاتوژنهای غیرهدف کمتر از % 11 بوده است. این امر ناشی از اتصال غیراختصاصی سطحی نانوذرات پارامغناطیس و میکروارگانیسمهای غیرهدف است که احتمالا به دلیل پیوندهای الکترواستاتیک یا نیروهای واندروالسی میباشد. نوع دوم اتصال غیر اختصاصی که بیش از % 11 رخ میدهد، ناشی از واکنش متقابل بین لیگاند پوششی (پپتید یا آنتیبادی) و معمولا پاتوژنهایی رخ میدهد که ارتباط نزدیک با هدف دارند اما خود هدف نیستند. چالشهای مربوط به اتصال غیراختصاصی به ایمونومگنتها را میتوان در سیر تکاملی این روش، با پوشش نانوذرات پارامغناطیس با لیگاندهای خاص حل کرد.
در ابتدای ابداع روش جداسازی مغناطیسی از آنتیبادی پلیکلونال به عنوان ملکول زیستی-تشخیصی برای پوشاندن سطح نانوذرات آهن استفاده شد؛ اما به دلیل بروز مشکل اتصال غیراختصاصی پس از مدتی به آنتیبادیهای منوکلونال و سپس به ملکولهای زیستی دیگری مانند پپتیدها روی آورده شد. به کار بردن لیگاندهای تشخیصی اختصاصیتر برای پوشاندن روی سطح نانوذرات مغناطیس موجب بالاتر رفتن هزینهی سنتز نانوذرات ایمونومگنت نیز میشد؛ که خود عاملی مهم در دور کردن این محصول کارآمد بیولوژیک از بازار تجاری بود.
به روزترین روشها در سنتز نانوذرات ایمونومگنت از پپتیدهای مشتق شده به روش بیوپنینگ به عنوان ملکول زیستی-تشخیصی پوشاننده سطح نانوذرات آهن برای به دام انداختن پاتوژن هدف استفاده میکنند. علاوه بر این پپتیدها، امروزه برای جداسازی به روش ایمنی مغناطیسی از Immunomagnetic Dynabeads نیز استفاده میشود؛ در این روش پاتوژن هدف با استفاده از نانوذرات آهن پوشیده شده با آنتیبادیهای پلیکلونال خرگوشی ضد پاتوژن هدف و IgG ضد خرگوش بز (BioMag)، شناسایی میشود.
جداسازی مغناطیسی به روش آریاآزمای آویسا:
روش نوین سنتز نانوذرات ایمونومگنت که طی تحقیقات پیشرفته و مداوم در آزمایشگاههای شرکت آریاآزمایآویسا بهینه شده است؛ ضمن استفاده از پلیکلونال آنتیبادی ضد پاتوژن هدف برای به دام انداختن آن، از ترکیباتی پوششی نوینی نیز بهره برده است که سبب میشود، اتصالات غیراختصاصی از هر دو نوع به حداقل برسد.
در حالی که به طور معمول، امروزه از اتصالدهندههای EDC-NHS برای پوشاندن مولکولهای زیستی-تشخیصی روی سطح نانوذرات آهن بهرهمیبرند؛ در روش نوین آریاآزمای آویسا برای سنتز نانوذرات ایمونومگنت از اتصالدهندههای شیمیاییای استفاده میشود که پایداری بیشتری برای نانوذرات ایمونومگنت فراهم نموده و میل اتصال مولکول زیستی-تشخیصی را به نانوذرات آهن در مقایسه با روشهای موجود افزایش میدهد.
به کار گرفتن پلیکلونال آنتیبادی از طرفی موجب کاهش چشمگیر هزینهی سنتز نانوذرات ایمونومگنت میشود و از دیگر سو به دلیل اینکه تمامی اپیتاپهای سطحی پاتوژن موردنظر را هدف قرار میدهد، باعث ایجاد کارایی مناسبی در به دام انداختن پاتوژن هدف میگردد.
همهی اینها در حالی صورت پذیرفته است که طی این روش ابداعی، به دلیل استفاده از ترکیبات شیمیایی بلاککننده با کفایت امکان اتصال پاتوژنهای غیرهدف به سطح نانوذرات پارامغناطیس به حداقل رسیده است و همچنین مجاورسازی آنتیبادیهای پلیکلونال تخلیص شده با پاتوژنهای مشابه به هدف، احتمال واکنش متقاطع را به میزان زیادی کاهش داده است.
