
تا حالا شده دقیقاً بدونی باید چیکار کنی، حتی بدونی چطور باید انجامش بدی، اما باز هم یه چیزی مانعت بشه؟
نه اینکه ندونی چی میخوای.
نه اینکه ابزارش رو نداشته باشی.
فقط انگار هر بار که میخوای حرکت کنی، یه ترمز نامرئی کشیده میشه!
معمولاً اولین چیزی که به ذهنمون میرسه اینه:
«من تنبلم.»
«اراده ندارم.»
«باز دارم کار امروز رو به فردا میندازم.»
اما همیشه ماجرا این نیست.
گاهی درجا زدن فقط چیزی نیست که ازش رنج میبریم؛ ممکنه پشت این موندن، دلیلی وجود داشته باشه که تغییر کردن رو برامون سختتر کنه.
به این وضعیت «منفعت ثانویه» میگن.
یعنی گاهی بخشی از مقاومت ما در برابر تغییر، ریشه در یک سود پنهان و نامرئی داره.
ما تغییر نمیکنیم، نه به این خاطر که از رنج لذت میبریم؛ بلکه چون تغییر ممکنه چیزی آشنا و قابلپیشبینی رو از ما بگیره.
یکی از دلایلش اینه که ذهن ما با چیزهای آشنا راحتتر کنار میاد.
چیزی که سالها تجربهاش کردیم، حتی اگه مطلوب نباشه، برای ما قابلپیشبینیه.
اما تغییر یعنی وارد شدن به موقعیتی که هنوز نمیدونیم دقیقاً چه شکلیه.
برای همین ممکنه بین دو چیز گیر کنیم:
«این وضعیت رو دوست ندارم.»
و
«ولی حداقل میدونم توش چه خبره.»
از طرف دیگه، بعضی تغییرها ما رو مجبور میکنن با احساساتی روبهرو بشیم که ترجیح میدیم فعلاً تجربهشون نکنیم؛ مثل ترس، اضطراب، خستگی یا احتمال شکست.
در نتیجه، عقب انداختنِ کار ممکنه در کوتاهمدت احساس ناخوشایند ما رو کمتر کنه، حتی اگه در بلندمدت به ضررمون تموم بشه.
ذهن ما معمولاً چیزی رو که میشناسه، راحتتر از چیزی میپذیره که هنوز نمیشناسه.
وضعیت آشنا، حتی اگه مطلوب نباشه، قابلپیشبینیه؛ اما تغییر، ما رو وارد موقعیتی میکنه که هنوز نتیجهاش رو نمیدونیم.
برای همین، موندن در شرایط فعلی از حرکت کردن به سمت یک وضعیت نامعلوم، گاهی سادهتر به نظر میرسه.
ممکنه در گذشته یاد گرفته باشیم که وقتی حال خوبی نداریم یا نمیتونیم کاری رو انجام بدیم، توجه یا حمایت بیشتری دریافت میکنیم.
این به معنی تظاهر یا تصمیم آگاهانه برای موندن در اون وضعیت نیست.
اما چنین الگوهایی میتونن روی رفتار امروز ما اثر بذارن؛ حتی وقتی دیگه اون شرایط به نفعمون نیست.
ما فقط عادتها و رفتارهایی نداریم؛ یک تصویری هم از خودمون داریم.
مثلاً:
«من آدم محتاطیام.»
«من هنوز آماده نیستم.»
«من کلاً آدم شروع کردن نیستم.»
وقتی بخوایم رفتاری متفاوت با این تصویر داشته باشیم، ممکنه تغییر کردن سختتر بشه؛ چون داریم کاری میکنیم که با چیزی که سالها درباره خودمون باور داشتیم، فرق داره.
بعضی وقتها مشکل خودِ کار نیست؛ احساسی هست که اون کار در ما ایجاد میکنه.
ممکنه شروع کردن یک پروژه، ترس از شکست رو فعال کنه.
ممکنه صحبت کردن با یک نفر، ترس از رد شدن رو به همراه داشته باشه.
در چنین شرایطی، انجام ندادنِ کار برای مدتی ما رو از اون احساس دور میکنه.
همین کاهش موقتِ فشار میتونه باعث بشه دوباره همون رفتار رو تکرار کنیم.
بعضی رفتارها اونقدر تکرار شدن که کمکم به بخشی از روال معمول زندگی تبدیل شدن.
مثلاً ممکنه هر بار که پشت میز میشینیم، به جای شروع کردن کار، سراغ گوشی بریم.
یا هر بار که احساس فشار میکنیم، کار رو عقب بندازیم.
در این حالت، حتی محیط و موقعیتی که در اون هستیم میتونه شروعکننده رفتارهای قدیمی باشه.
ترس از مسئولیتهای جدید هم میتونه یکی از این عوامل باشه.
چون تغییر همیشه فقط به معنی بهدست آوردن چیزهای جدید نیست؛ گاهی مسئولیتها و انتظارات جدیدی هم با خودش میاره.
در بعضی افراد، تجربههای شدید و ناخوشایند گذشته هم میتونه باعث واکنشهایی مثل «فریز شدن» یا ناتوانی موقت در اقدام بشه. البته هر نوع تعلل یا درجا زدن به معنی وجود تروما نیست.
در مجموع، این عوامل میتونن باعث بشن چیزی که از نظر منطقی میدونیم به نفعمونه، از نظر رفتاری همچنان برامون سخت باشه.
از خودت بپرس:
«اگه این تغییر اتفاق بیفته، چه چیزی رو از دست میدم؟»
شاید دیگه نتونی پشتِ «آماده نبودن» پنهان بشی.
شاید مسئولیت بیشتری به عهده بگیری.
شاید رابطهات با بعضی آدمها تغییر کنه.
پیدا کردن این منفعت پنهان، به معنی توجیه کردن موندن نیست؛ فقط کمک میکنه بفهمی دقیقاً با چه چیزی روبهرو هستی.
از خودت بپرس:
«اگه این کار رو انجام بدم، از چه احساسی میترسم؟»
گاهی وقتی اسم احساس رو پیدا میکنیم، مقابله باهاش هم قابلمدیریتتر میشه.
اگه موندن در شرایط فعلی بهت احساس امنیت، توجه یا استراحت میده، قرار نیست این نیازها رو حذف کنی.
باید راه سالمتری برای برآورده کردنشون پیدا کنی.
مثلاً اگه همیشه فقط وقتی کاملاً خسته میشی به خودت اجازه استراحت میدی، یاد بگیر قبل از فرسوده شدن هم استراحت کنی.
همیشه قرار نیست فقط روی ارادهمون کار کنیم.
گاهی تغییر دادن محیط، زمان انجام کار یا ترتیب کارها میتونه کمک کنه الگوی قدیمی کمتر فعال بشه.
مثلاً اگه هر بار در یک موقعیت خاص حواست پرت میشه، همون موقعیت رو کمی تغییر بده.
اگه از مسئولیتهای جدید میترسی، این رو بدون که قرار نیست یکشبه همهچیز رو تغییر بدی.
یک قدم کوچیک بردار.
بعد قدم بعدی.
تغییر وقتی به بخشهای کوچیکتر تقسیم میشه، قابلتحملتر میشه.
لازم نیست همیشه اول احساس آمادگی کنی و بعد حرکت کنی.
گاهی با تکرار یک رفتار جدید، انجام دادنش کمکم سادهتر میشه.
قرار نیست هر بار انگیزه داشته باشی؛ مهم اینه که الگوی جدید رو به اندازه کافی تکرار کنی تا برات آشناتر بشه.
شاید همیشه دلیل درجا زدنمون این نباشه که نمیخوایم جلو بریم.
گاهی چیزی که ما رو در یک وضعیت نگه میداره، اینه که اون وضعیت، در کنار تمام سختیهاش، هنوز چیزهایی برای ما داره:
امنیت، توجه، پیشبینیپذیری، فرار از یک احساس ناخوشایند یا حتی حفظ یک تصویر آشنا از خودمون.
برای همین، تغییر فقط به معنی بهدست آوردن یک چیز جدید نیست؛ گاهی به معنی کنار گذاشتن چیزی آشنا هم هست.
وقتی بفهمیم دقیقاً چه چیزی تغییر رو برامون سخت کرده، بهجای اینکه فقط خودمون رو سرزنش کنیم، میتونیم راه تازهای برای برآورده کردن همون نیاز پیدا کنیم و قدمبهقدم از الگوی قدیمی فاصله بگیریم.
شاید سؤال مهمتر این نباشه که:
«چرا تغییر نمیکنم؟»
بلکه این باشه:
«تغییر کردن، قراره چه چیزی رو از من بگیره که هنوز برای از دست دادنش آماده نیستم؟»
اگه تغییری هست که مدتهاست میخوای ایجادش کنی اما هر بار به تعویقش میندازی، چند دقیقه با خودت خلوت کن.
نه برای اینکه خودت رو سرزنش کنی.
فقط از خودت بپرس:
«اگه این تغییر اتفاق بیفته، چه چیز آشنا یا راحتی رو ممکنه از دست بدم؟»
بعد یک سؤال دیگه:
«چه راه سالمتری برای بهدست آوردن همون چیز وجود داره؟»
لازم نیست همین امروز همهچیز رو حل کنی.
گاهی اولین قدم تغییر، فقط اینه که بفهمی دقیقاً چه چیزی داره تو رو در جای قبلی نگه میداره.
#روانشناسی #خودشناسی #اهمالکاری #تغییر #رشد_فردی