ویرگول
ورودثبت نام
Jewsus
Jewsusتوضیحات لازمه
Jewsus
Jewsus
خواندن ۷ دقیقه·۶ سال پیش

شوپنهاور و چرخه‌ی درد-کلافگی

آرتور شوپنهاور در طول زندگی خود مورد توجه چندانی قرار نگرفت، اما این بی‌توجهی مانع این نشد تا سرمشق لیست طویلی از نویسنده‌ها و فیلسوف‌های بعد از خود نشود. او از اولین متفکرینی بود که تحت تاثیر اندیشه‌های شرقی، آن‌ها را در آثار خود گنجاند؛ هرچند نتایج شخصی‌اش تا حد زیادی بدبینانه‌تر بودند.

به نظر شوپنهاور واقعیت(و نه حقیقت) توسط اراده‌ای کور به حرکت در می‌آید، اراده‌ای که ما را سوق به میل داشتن به نیازهایی مادی می‌کند که در حقیقت ارزشی ندارند و منطقی نیستند؛ و تنها راه رهایی از این وضعیت، دوری جستن از این لذت‌ها توسط مجموعه‌ای از ریاضت‌هاست، به عنوان اعتراض و نبردی علیه این اراده‌ی کور. بعدها بزرگترین نقدی که به او ایراد شد این بود که هیچ تلاشی برای برقراری تعادل نکرد؛ چراکه کفه‌ی "شکست" در این معادله سنگین‌تر و اجتناب‌ناپذیرتر از حد انتظار جلوه می‌کند. هرچند این نقد چیزی از ارزش این نوشته‌ها کم نمی‌کند چرا که هرچند شامل نتایج قانع‌کننده‌ای در بر ندارند، نتیجه‌ی تفکرات عمیق وی هستند.

برخلاف همیشه، شوپنهاور در کتاب "در باب حکمت زندگی" رویه‌ی بدبینانه‌ی خود را کنار گذاشت و به جای "چرا همه چی غم‌انگیز است؟" به "چگونه کمتر غمگین باشیم؟" پرداخت. در جایی از کتاب می‌خوانیم:

"با برآوردی سرانگشتی می‌توان دریافت که دو دشمن شادی بشر درد و ملالت(خستگی، سررفتن حوصله) هستند. در بهترین حالت بسیار خوش‌شانس هستیم و از شر یکی خلاص می‌شویم، اما شرایط همچنان خوب نخواهد بود چرا که با اتمام یکی، دیگری شروع می‌شود. زندگی به طور بی‌رحمانه‌ای ما را در نوسانی لایتنهاهی بین این دو عنصر قرار می‌دهد. دلیل این امر آن است که دو عنصر مذکور با یکدیگر نا‌همخو هستند و یکدیگر را پس می‌زنند و مخالفت می‌کنند؛ عینی باشند و خارجی یا اینکه ذهنی باشند و داخلی.

نیازها، نداشتن، دوری و ناتوانی منجر به درد می‌شوند. مانند فقط یا گرسنگی. در طرف دیگر اگر شخصی بیش از حد نیازش داشته باشد زودتر یا دیرتر خسته می‌شود و حوصله‌اش از داشته‌هایش سر می‌رود. برای مثال کلاس‌های پایین طبقاتی همواره مشغول کار شبانه‌روزی هستند تا با فقط و نداری بجنگند؛ در حالیکه کلاس‌های بالاتر همواره مشغول تلاشی رقت‌انگیز برای یافتن معنی و مبارزه با خستگی و سررفتن حوصله‌شان هستند".

گرفتار در میانه‌ی محور لذت/درد:

می‌دانیم که احساسات ما وجود خارجی ندارند. یعنی مثلا ترس یا خوشحالی را نمی‌توان به عنوان "چیز"هایی مشخص و عینی مورد بررسی قرار داد؛ بلکه خلاصه‌ای از نتایج رخدادهای متعددی هستند که در بدنمان اتفاق می‌افتد. آن‌ها همچنین متاثر از عوامل خارجی مثل فرهنگ یا محیط زندگی نیز هستند. حس "نیاز داشتن" هم همینطور است. این تئوری احساسات ساختگی نام دارد و بیان می‌کند که حیاتی‌ترین احساسات، یعنی آن‌هایی که بر سایر احساسات غلبه دارند دو حس "لذت" و حس "درد" هستند. تمام واقعیت خودآگاه ما ناشی از محور ساخته‌شده توسط این دو حس است. همین محور است که در سال‌های دور به اجدادمان، یه عنوان یک گونه، کمک کرد تا باقی بمانیم. هر حس دیگری ممکن است برای دو شخص متفاوت، به طریق متفاوتی تجربه شود یا شامل احساسات مختلفی و ناهمسانی باشد.

شوپنهاور در این باره پا فراتر گذاشته و باور دارد درد پایدار است مگر آنکه جلویش گرفته شود(آنقدر احساس گرسنگی می‌کنید تا اینکه غذا بخورید) اما لذت اینگونه نیست. لذت نیاز به محرک دارد و ناپایدار است(اگر غذا بخورید، برای مدتی سیر هستید و باز دوباره احساس گرسنگی خواهید کرد) و حتما درد بعد از آن احساس خواهد شد، زودتر یا دیرتر؛ در صورتی که درد اینگونه نیست و نمی‌توان گفت لزوما لذتی بعد از آن تجربه خواهد شد. درست مانند گفته‌ای که میان سیاستمداران دهان به دهان می‌چرخد؛ اینکه دوستی‌ها موقت ولی دشمنی‌ها دائمی هستند. او به طریقی می‌گوید ما بین این دو گیر کرده‌ایم و راه فراری نیز پیش‌رو نیست؛ اگر از اولی بکاهیم با دومی مواجه خواهیم شد.

با این تفاسیر شاید بتوان راحت‌تر جوابی برای "او که پولدار است از چه می‌نالد؟" داشت؛ چرا که به همان اندازه که درد و فقط و نداری، کلافگی وجودگرایانه‌ی قشری که دستشان به دهانشان می‌رسد نیز سخت و جانکاه است و نه هر مشکلی ناشی از عدم امکانات یا سختی‌های فیزیکی و ملموس‌تر است.

شاید هنوز بسیاری از پرسش‌ها درباره قواعد حاکم بر نحوه تجربه ما از واقعیت بی‌پاسخ باشند ولی اینکه هر احساسی که تجربه می‌کنیم طیف باریکی از گستره وسیع مابین درد و کلافگی است.




برقراری ارتباطی بین ذهن و بدن

خوشبختانه شوپنهاور در این مورد مانند پیرمردی خرده‌گیر به بیان مشکل اکتفا نکرده و راه‌حل‌هایی نیز ارائه داده است. به باور او ما باید تمام دل‌مشغولی‌های مادی و بی‌فایده خود را کنار بگذاریم و به جای آن مشغول به رفتار معقولانه با دنیای اطرافمان کنیم و به سرمایه‌های درونی‌مان اضافه کنیم؛ چرا که تنها آن‌ها هستند که خلاء های وجودی ما را به راستی برطرف خواهند کرد و نه مال و دولت و شهرت.

مشخصه ازین پیرمردایی بوده که راه می‌رن و به عالم و آدم فحش می‌دن P:
مشخصه ازین پیرمردایی بوده که راه می‌رن و به عالم و آدم فحش می‌دن P:

بدیهی است که او باور ندارد که می‌توان با تقویت ذهن دندان‌درد و امثالهم را برطرف کرد ولی اشاره مستقیمی به این دارد که می‌توان از طریق تفکر با کلافگی، مانند بسیاری موانع دیگر، مقابله کرد و از پیش رو برداشت. همچنین اینکه می‌توان به کمک تفکر از این چرخه‌ی کلافگی/نداری رها شد؛ ولی در این مورد چندان واقع‌گرایانه عمل نکرده(هرچند از لحاظ تئوری منطقی به نظر می‌رسد) چونکه عملا در اکثر مواقعی که خود را در این چرخه میابیم، تفکر در بهترین حالت خود عاملی مازاد برای نارضایتی است.

یک راه‌حل بهتر این است که ارتباط عمیق‌تر و کل‌نگرانه‌ای بین بدن و ذهن‌مان ایجاد کنیم و به هر دو به مقدار مساوی اهمیت بدهیم(ولی غافل از جایگاه هر یک نباشیم). برای درک این موضوع باید نگاه دوباره‌ای به سازوکار افکار و فعالیت‌های بیولوژیکی‌مان داشته باشیم؛ به این حقیقت که ابرن‌هایمان به سختی کاملا در اختیارمان هستند. برای مثال هیچ‌کسی حین راه رفتن از خود نمی‌پرسد "حالا پای چپ را زمین بگذارم یا پای راست؟" یا هیچ کسی "تصمیم" نمی‌گیرد که از خواب بیدار شود یا اینکه چه زمانی احساس گرسنگی یا تشنگی کند. پس به سختی می‌توان گفت شرایط فیزیکی نقشی در دریافتمان از واقعیت دارد و این افکار هستند که قسمت اعظم آن را تشکیل می‌دهند. در سطحی عمیق‌تر، ما هیچگاه کنترلی (یا حتی فکر، شک و کنجکاوی‌ای) درباره "در بدن خود بودن" نداریم؛ چون این حقیقت مستحکم‌تر از آن است که روای شک کردن و تامل و تغییر باشد. اما این در مورد فکرکردن متفاوت است. ما می‌دانیم که می‌توانیم فکرهای دیگری بکنیم، می‌توانیم بدانیم که به چه می‌اندیشیم و حتی قدرت تغییر افکار و اضافه کردن ایده‌های جدید(افزایش گستره فکر؛ که در مورد بدن ممکن نیست. مثلا نمی‌توانیم کاری کنیم تا سه دست داشته باشیم) را داریم.

نتیجه‌ای که می‌توان گرفت این است که تفکر "مهم‌تر" از بدن است چون قدرت این را دارد که با آن به صورت subjective برخورد شود و منعطف باشد و پافراتر از هر چیزی بگذارد؛ اما بدن خارجی است و به سختی نقشی در تجربه ما از واقعیت دارد و تنها می‌توان با ان objective برخورد کرد.

این ارتباط نزدیکی بسیاری به ریاضت‌ها و تمرین‌های فکری متفکرین و پیروان دین‌های شرقی مثل جین‌ها و بودایی‌ها که هدف دسترسی به وضعیتی است که در حالت عادی و توسط افراد بی‌اعتنا غیرممکن است. اینجا شوپنهاور در واقعا نسخه‌ی شخصی خودش را از ریاضت را ارائه می‌دهد و به نظر من هم(با اینکه طرفدار پر و پا قرص هندوییسم هستم،) نسخه بهتر، مدرن و واقع‌گرایانه‌تری است و به گفته شوپنهاور می‌توان به وسیله ان‌ها بر قسمت اعظم مشکلات ناشی از گیر افتادن این چرخه غلبه کرد. نارضایتی همیشه پایدار خواهد بود همانطور که همواره بوده؛ این عکس‌العمل ماست که تفاوت ها را ایجاد می‌کند.




پانوشت

چه حق با شوپنهاور باشد یا نباشد، مسئله حائز اهمیت تلاش او برای تغییر و بهبود دیدگاه خودش(و ما!) از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین تلفیق اندیشه‌های شرقی و غربی(یا غربی‌سازیِ اندیشه‌های شرقی؟) منجر به پدید آمدن آثار منحصر به فرد و متفاوتی از او شدند.

دیدگاه شوپنهاور تقریبا همه جا یکسان است و هرچند بعد از صدها سال در برخی مسائل کمی پرت به نظر می‌رسند، بسیار با ارزش هستند و کمک شایانی به بهبود دیدگاهمان نسبت به وضعیت انسان و تجربه واقعیات می‌کند. این نظرات ولی معمولا بدبینانه و غمگین تلقی می‌شوند(و هرچند مخالف نیستم و همین باعث شد برای اولین بار از او بخوانم،) ولی این خود نشانه محرزی بر این است که او به راحتی از کنار مسائل و مشکلات نمی‌گذشته و به امید و خوش‌بینی کورکورانه اکتفا نکرده و عمیقا درباره‌شان تفکر می‌کرده.

این نوشته ترجمه‌ای از این پست هست. البته چیزهایی کاسته، اضافه یا تغییر داده شده.


فلسفهشوپنهاورزندگیدردلذت
۸
۱
Jewsus
Jewsus
توضیحات لازمه
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید