
هر سازمانی، چه آگاهانه و چه ناآگاهانه، مجموعهای از فعالیتها را برای تبدیل ورودیها به محصولی که مشتری حاضر به پرداخت هزینهی آن است انجام میدهد. پرسش راهبردی این است که ارزش دقیقاً در کدام فعالیتها ساخته میشود و هزینه در کجا انباشته میگردد. «زنجیرهی ارزش» (Value Chain) که مایکل پورتر، استاد دانشکدهی کسبوکار هاروارد، در کتاب مزیت رقابتی: خلق و حفظ عملکرد برتر (۱۹۸۵) معرفی کرد، هنوز یکی از پرکاربردترین ابزارها برای پاسخ به همین پرسش است. این مقاله مفهوم، اجزا، منطق تحلیل و کاربردهای امروزی آن را، از جمله در عصر هوش مصنوعی، مرور میکند.
پورتر فعالیتهای اصلی را پنج دسته میداند که مستقیماً به ایجاد، فروش و تحویل محصول یا خدمت مربوطاند:
لجستیک ورودی: دریافت، انبارش و توزیع مواد و منابع مورد نیاز درون سازمان.
عملیات: تبدیل ورودیها به محصول یا خدمت نهایی، مانند تولید، مونتاژ و بستهبندی.
لجستیک خروجی: ذخیرهسازی و رساندن محصول به مشتری.
بازاریابی و فروش: فعالیتهایی که مشتری را به خرید ترغیب میکند، از تبلیغات و قیمتگذاری تا کانالهای فروش.
خدمات: پشتیبانی پس از فروش، شامل نصب، تعمیر و آموزش، که ارزش محصول را در طول استفاده حفظ میکند.
این دسته زیرساخت و منابع لازم برای عملکرد مؤثر فعالیتهای اصلی را فراهم میکند:
تدارکات: فرایند تهیهی منابع مورد نیاز، از مواد اولیه تا تجهیزات و خدمات، با کیفیت و هزینهی مناسب.
توسعهی فناوری: شامل تحقیق و توسعه، طراحی محصول و بهبود فرایندها، و محدود به رایانه و نرمافزار نیست.
مدیریت منابع انسانی: جذب، آموزش، توسعه و نگهداشت نیروی کار.
زیرساخت شرکت: امور مالی، حسابداری، حقوقی، برنامهریزی و مدیریت عمومی. این بخش برخلاف سه مورد دیگر معمولاً کل زنجیره را پشتیبانی میکند و نه یک فعالیت خاص را.
مجموعهی این فعالیتها همچون «قطعات سازنده»ی محصول یا خدمتی ارزشمند عمل میکنند.
تحلیل زنجیرهی ارزش معمولاً از شناسایی زیرفعالیتهای هر فعالیت اصلی آغاز میشود. این زیرفعالیتها سه نوعاند. فعالیتهای مستقیم خودشان ارزش میآفرینند؛ برای نمونه، تماسهای فروش یک ناشر با کتابفروشیها. فعالیتهای غیرمستقیم شرایط اجرای روان فعالیتهای مستقیم را فراهم میکنند، مانند مدیریت تیم فروش و نگهداری سوابق مشتریان. نوع سوم، فعالیتهای تضمین کیفیت است. پس از آن، سازمان هزینه و ارزش هر فعالیت را میسنجد، پیوندهای میان آنها را بررسی میکند و نتیجه را با رقبا مقایسه مینماید.
نکتهی مهم دیگر، سطح تحلیل است. پورتر پیشنهاد میکرد زنجیره در سطح واحد کسبوکار ترسیم شود، زیرا تحلیل در سطح کل شرکت ممکن است برخی منابع مزیت رقابتی را که فقط در سطح واحد دیده میشوند پنهان کند.