ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ثمربخش است – و ظاهر بی افتخارش را از دید خود و دیگران پنهان کند. و این، توجیهی فریبنده است و ظاهری با عزت و افتخار برای فرد فراهم میکند، هم رو به «بالا» و هم رو به «پايين» و هم رو به «کنار»، حتی در نگاه فرد، ظاهرش را برای خدا هم حفظ میکند.
پردهای است که فرد در پس آن، سقوط اخلاقی خود را از خودبیگانگی و تن دادن به وضع موجود پنهان میکند. و بهانهای است که همگان به کار میگیرند: از آن کارمند که هراس از دست دادن موقعیت خود را در پردۀ منفعت فرضیاش از هماهنگی با نظام حاکم میپوشاند، تا آن بالاترین مقام که منافع خود را در حفظ قدرت، با گفتارش در باب خدمت به مردم پنهان میکند .این است که به فرد، که قربانی و در همان حال پشتیبان کارکرد اولیۀ ایدئولوژی نظام است، این توهم را می دهد که با نظم بشری و جهانی در هماهنگی به سر میبرد و او و این نظام بهترین هستند ، حداقل در این دنیا اگر نه، در پیشگاه خداوند بهترین هستند.
حوزۀ عمل نظام تمامیت خواه هر چه کوچکتر باشد، قدرت راحت تر حفظ میشود. هرچه جامعه کمتر پیشرفته و از این رو، پیچیدگی کمتری داشته باشد، ارادۀ استبداد به طور مستقیم و به کمک انضباطی ضعیف و نخ نما و بدون رابطه با دنیای درهم تافته و بدون مشروعیت بخشیدن به خود که از ملزومات ایدئولوژی است ، امکان تحقق دارد. اما هرچه ساز و کارهای حکومت پیچیدهتر باشند، جامعۀ تحت کنترل هرچه وسیعتر و متنوعتر باشد، هرچه حضور تاریخی این حکومت طولانیتر شود، در این صورت، باید افراد بیشترى را «از بیرون» به درون مرکز قدرت بکشاند، و اینجاست که بهانه ایدئولوژیک در عرصه عمل معنای گسترده تری خواهد یافت و این بهانه پلی می شود میان فرد و قدرت ، و قدرت و فرد تا به درون یکدیگر راه پیدا کنند.
پس میتوان گفت ایدئولوژی نقش بسیار مهمی در نظام تمامیت خواه دارد: این ساز و کار پیچیدۀ اجزاء تشکیل دهندۀ نظام، درجهها، اهرمهای فرماندهی و ابزارهای غیرمستقیم دستکاری، که بسیار حساب شده عمل میکنند و به طور مضاعف ضامن موجودیت قدرت میشوند، بدون ایدئولوژی و بهانه ای برای گسترش جهانی این ایدیولوژی توسط تمام اعضای نظام، ادامه روند استبداد تصورپذیر نیست .
میان خواستهای نظام تمامیت خواه و زندگی واقعی، دنیایی فاصله است :
خود زندگی در طبیعت گرایش دارد به تکثر، به گوناگونی، به تشکل و سازمان یابی مستقل و خلاصه به آزاد بودن، در حالی که نظام تمامیت خواه به عکس، خواهان تک صدایی، يك شکلی و نظم و انضباط دلخواه خود است. زندگی در پی آفریدن ساختارهای غیر قابل تغییر و غیرقابل پیشبینی همواره تازه است، در حالی که نظام تمامیت خواه به عکس، در کار تحمیل «محتمل»ترین وضعیتهاست .
ایدئولوژی در اصل، پلی میان نظام است با فرد، اين پل از لحظه ای كه فرد پا روی آن گذاشت، بدل میشود به پلی میان نظام و زندگی فرد، به مثابه یکی از اجزاء تشکیل دهندۀ نظام و مقاصدی که این نظام دنبال می کند و منحصرا برای اینکه عمیقا فرد تبدیل به خود نظام شود، برای اینکه آنچنان که هست باقی بماند و بالاخره برای اینکه شعاع عمل خود را همواره گسترش دهد، جوهر اصلی آن را که گرایش معطوف به خود است، آشکار میکند. این نظام فقط به اندازهای به فرد خدمت میکند که برای به خدمت خویش درآوردن او ضرورت دارد. از این بیشتر را، یعنی هر آنچه را که فرد بتواند به
کمک آن از جایگاهى كه از پیش براى او تعیین شده بیرون بیاید، تعرض به نظام تلقی میکند. و البته حق دارد . هرگونه فراتر رفتن از آن جایگاه، به طور طبيعى نظام را نفی میکند. بنابراین میتوان گفت که هدف نظام تمامیت خواه، برخلاف آنچه در نگاه نخست به نظر میرسد، فقط حفظ قدرت در دست گروه حاکم نیست؛ بلکه تلاشی ست برای حفظ موجودیت خود و گسترش آن، چون پدیدهای اجتماعی تابع امری عالیتر، یعنی گسترش نظام است. این حرکت خودکار گسترش ، اساس کارکرد نظام است. از نظر نظام، ارزش فرد در هر مرتبهای از پایگان قدرت، نه «فی نفسه» و در مقام فرد، بلکه متناسب است با نقشی که او در "تولید مثل خودکار برای گسترش نظام" دارد تا نسل بعدی هم در خدمت او باشد. و به همین دلیل، عطش قدرت طلبی او تا جایی میتواند سیراب شود که در جهت این حرکت باشد .
ایدئولوژی مانند "بهانه ای برای پایبندی"، فرد و نظام را به هم وصل مىكند، فاصلۀ میان خواست نظام با اهداف زندگی فردی را می پوشاند و مدعی آن است که مطالبات نظام ناشی از ضرورتهای زندگی است. نوعی دنیای دروغی است که همچون واقعیت معرفی میشود . نظام تمامیت خواه با خواسته هایش فرد را گام به گام و در پوشش ایدئولوژی دنبال میکند. به همین دلیل زندگی در این نظام آکنده از فریبکاری و دروغ است. قدرت بوروکراسی، قدرت خلق نام میگیرد، به نام طبقه کارگر، کارگران به بندگی میافتند؛ تحقیر کامل فرد، آزادی واقعی قلمداد میشود، محروم کردن از اطلاعات را، دسترسی به اطلاعات مینامند، دستکاری و جهت دادن به افکار عمومی را، نظارت مردم بر قدرت مىخوانند، خودسری قدرت را احترام به نظام قضایی، سرکوب فرهنگ را تعالی آن، گسترش حوزه نفوذ نظام را حمایت از ستمدیدگان، نبود آزادی بیان را عالیترین شکل آزادی، مسخره بازی انتخاباتی را بالاترین نوع دموکراسی، ممنوعیت استقلال اندیشه را علمیترین جهانبینی، و اشغال کشور دیگر را کمک برادرانه مینامند. حاکمیت گرفتار دروغبافیهای خویش میشود و به همین دلیل، باید تاریخ گذشته را به طور مداوم جعل کند، او حال را جعل میکند، آینده را جعل کند. داده های آماری را جعل میکند. وانمود میکند که نیروی انتظامی ضعیف و شهید پروری دارد، چماق به دستانی که از کشتار ابایی ندارند، به رعایت حقوق بشر تظاهر میکند. مدعی است که کسی را سرکوب نمیکند. وانمود میکند که از هيچكس هراسی ندارد. تظاهر به عدم تظاهر میکند .
اما فرد مجبور نیست همۀ این فریبکاریها را باور کند. اما باید چنین وانمود کند که به این بازیها باور دارد و یا دست کم، ساکت باشد و تحمل کند و خود را با گردانندگان بازی موافق نشان دهد .
این کار او را به زندگی کردن در دروغ وا میدارد .او مجبور نیست دروغ را بپذیرد. کافی است که بپذیرد با دروغ و در دروغ زندگی کند. و با این کار، نظام را تقویت مىکند، نظام را تکمیل میکند، آن را میسازد، او اینک نظام است .
ما دیدیم که معنای واقعی ظاهرسازی کارمند هیچ ربطی به شخصیت او ندارد و با این همه معنای این ظاهر برای همگان کاملا آشکار و قابل فهم است. این ناشی از آگاهی عمومی به کد رایج است؛ کارمند نظام وفاداری خود را از طریق تنها وسيلهاى که حاكميت مىتوانست بشنود، اعلام کرد؛ اگر میخواست زنده بماند، راه ديگرى نداشت جز پذیرفتن آيين و مناسک مقرر، پذیرفتن ظاهر به جای واقعیت، و پذیرفتن «قواعد بازی». او با این کار، خود نیز وارد بازی میشود، بازیگر مىشود، کمک مىكند که این بازی ادامه یابد، و همواره همین طور باشد و باقی بماند .
ایدئولوژی در اصل با عملکرد رو به بیرون (رو به جامعه) و فراهم ساختن توجیهی روانی به نظام کمک میکند تا به قدرت خود استحکام بخشد، به محض اینکه این توجیه از سوی جامعه پذیرفته شد، در عین حال به یکی از اجزاء تشکیل دهندۀ قدرت بدل میشود و مانند ابزار اصلی ارتباطات دینی در درون قدرت به کار میافتد .
ساختار قدرت که مفاصل «فیزیکی» آن نشان داده شد، نمیتواند به موجودیت خود ادامه دهد اگر نوعی نظم و سامان الهی و فرابشری نداشته باشد که عوامل مختلف را جمع کند و به هم پیوند زند و آنها را يكپارچه، تابع نوعی مسئولیت پذیری کند. قواعد بازی یعنی مقررات، چارچوب و قانون مداری که توسط این مرجع الهی تعیین میشود. این ساز و کار، نظام ارتباطی بنیادی و مشترک در مجموعۀ ساختار حکومت است و باعث اطاعت و تفاهم در درون قدرت را ممکن میسازد. ترکیبی از مقررات و هدایت الهی است که برای نحوۀ کارکرد قدرت، شکل و چارچوبی فراهم میکند. این ساختار الهی در واقع تضمینی است برای هماهنگی درونی ساختار قدرت نظام تمامیت خواه. ساختار تمامیت خواهی، بدون این مشروعیت الهی، با ازهم پاشیدن اجزاء تشکیل دهنده اش که به علت گرایشهای گوناگون و تضاد منافع شخصی وارد منازعه با هم میشوند، محکوم به نابودی خواهد بود، بدون این مشروعیت ، نظام بر سر خودش آوار میشود.
گویی مکتب دینی در این نظام که با مصادرۀ قدرت و تفسیر قدرت در دین ، خود بدل به نظام استبداد شده است. و گویی نظریه، دین یا ایدئولوژی است که به خودی خود سرنوشت افراد را تعیین میکند و نه برعکس. دین، به عنوان تفسیر واقعیت توسط نظام دینی، همواره تابع منافع قدرت است؛ به همین دلیل هم دین را به گریز از واقعیت و ایجاد یک دنیای خیالی و به دینی محور کردن خود گرایش دارد. آنجا که رقابت بر سر قدرت و بنابراین، نظارت مردم بر قدرت وجود دارد، به طور طبیعی نظارتی نیز بر چگونگی اینکه قدرت حاکم به خود مشروعیت دینی میدهد، موجود است. در این شرایط، همواره برخی عوامل اصلاح طلب وارد عمل میشوند و از اینکه مکتب دینی به طور کامل واقعیتها را نادیده بگیرد جلوگیری میکنند. به یقین، این عوامل اصلاح طلب در حاکمیت تمامیت خواه از میان خواهند رفت و دیگر چیزی جلودار گریز هرچه بیشتر مکتب دینی نظام از واقعیت نیست و به تدریج بدل به چیزی میشود که در نظام تمامیت خواه دینی مشاهده میکنیم: یک جهان دروغین. دینی ناب، زبانی تصنعی و محروم از رابطۀ معنادار با واقعیت و نظامی از نشانههای دینی که شبه واقعیت را به جای واقعیت می نشانند .
با وجود این، چنان که دیدیم، مکتب دینی عنصر تشکیل دهنده و ستون بیش از پیش مستحکم نظام میشود، و اصول، همبستگی و یکپارچگی درونی نظام را تأمین میکند و در عین حال مشروعیتی کاذب به نظام میدهد. تأکید بر این جنبه از دین و گریز فزایندۀ آن از
نیروی واقعی ویژه ای به مکتب میبخشد؛ خود ایدئولوژی بدل به واقعیتى خودساخته میشود که در برخی سطوح از بدنه نظام و پیش از همه در درون مرکز قدرت اعتبار بیشتری از خود واقعیت دارد : اعتقادات مذهبی که جایگزین واقعیت شده، از واقعیت اصلی پنهان در پس آن بیشتر است. معنای هر پدیده، نه از خود آن پدیده، بلکه ناشی از مفهومی است که در بافت اعتقادات مذهبی ریشه دارد تفسیر میشود ، و ان تفسیر به جای حقیقت ظاهر شده و همگان باورش میکنند.
سرانجام اینکه، قدرت بیشتر به ظواهر دین نزدیک میشود تا به واقعیت؛ نیرویش را از ظاهر دینی میگیرد و کاملا به آن وابسته است .
به طور متناقضی، این وضعیت ناگزیر به جایی میرسد که دیگر اعتقادات، یعنی دین حکومتی، در خدمت قدرت نیست؛ اینجاست که قدرت در خدمت مذهب قرار میگیرد، گویی مذهب با «مصادرۀ قدرت»، خود بدل به دیکتاتور شده است. و گویی اعتقادات، دین یا ایدئولوژی است که به خودی خود سرنوشت افراد را تعیین میکند و نه برعکس .
پس اگر دین حکومتی ضامن اصلی هماهنگی درونی قدرت است، ضامن مهم تداوم آن نیز میشود: در حالی که امر جانشینی در نظام های استبدادی مرسوم همواره قدری مسئله ساز است (چرا که کاندیداهای احتمالی مشروعیت چندانی ندارند و نهایتاً کارشان به جنگ عریان بر سر قدرت میکشد)، انتقال قدرت در نظام تمامیت خواه دینی از فردی به فرد دیگر، از جناحی به جناح دیگر و از نسلی به نسل جدیدی وارد عمل میشود و به آسانی صورت میگیرد؛ برای تعیین جانشین رهبر، مصالح لازم از این قرار است: مشروعیت آيينی، ظرفیت و توانایی تکیه بر مناسک و آيين، عمل به فرعیات دین و بهره برداری از آن و خود را به دست دین سپردن برای « بالا» رفتن. البته جنگ قدرت در نظام تمامیت خواه هم وجود دارد، در بیشتر مواقع بسیار خشنتر از آنچه که در نظامهای دیگر مشاهده میشود (اما این مبارزهای آشکار، طبق قوانین دموکراتیک و زیر نظر مردم نیست، بلکه پنهانی و در پس پرده جریان دارد. هرگز دبیر کل حزب موتلفه اسلامی بدون آماده باش دست کم مقامهای امنیتی و نظامی تعویض نشده است). با وجود این، برخلاف نظام های «کلاسیک» دیکتاتوری، هیچگاه جنگ قدرت تا آنجا پیش نمیرود که اساس نظام و بقای آن را به خطر اندازد. حتا ممکن است کم و بیش ساختار
نظام را به لرزه درآورد، اما به دلیل اینکه ستون فقرات قدرت، كه حکومت دینی است، دست نخورده باقی میماند و زمانی که جانشین رهبر به جای او مینشیند، در چارچوب دین ، اقدامات لازم را انجام میدهد و به نظام دینی چنگ میزند تا حکومت حفظ شود.
در این نظام، فرد خود را تقریبا در دین حل میکند و نظام مردم سالاری را به دین سالاری حکومتی بدل میکند . برای همین به نظر میرسد که اغلب این دین حکومتی است که فرد را از عمق تاریکی به سوی مشعل قدرت بالا میکشد.
ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ثمربخش است – و ظاهری باعزت ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی .
ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ثمربخش است – و ظاهری باعزتایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی
ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ثمربخش است – و ظاهری باعزت ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی
ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ثمربخش است – و ظاهری باعزت ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ایدئولوژی وسیله ای فريبنده برای ارتباط با جهان است و این توهم را به آدمی میدهد که گویا شخصیتی اصیل، شایسته و با اخلاق است، و در عین حال امکان میدهد که شخصیتی باشد بدون این فضایل. ایدئولوژی به ظاهر دربرگیرندۀ اصولی فراشخصی است که نفع شخصی در آن جایی ندارد، و این امکان را به فرد میدهد که وجدان خویش را بفریبد و وضعیت واقعی و مصلحت طلبی ثمربخش است – و ظاهری با
بی افتخارش را از دید خود و دیگران پنهان کند. و این، توجیهی فریبنده است و ظاهری با عزت و
افتخار برای فرد فراهم میکند، هم رو به «بالا» و هم رو به «پايين» و هم رو به «کنار» حتی در نگاه فرد، ظاهرش را برای خدا هم حفظ میکند.
پردهای است که فرد در پس آن، سقوط اخلاقی خود را از خودبیگانگی و تن دادن به وضع موجود
پنهان می
کند. و بهانهای است که همگان به کار میگیرند: از آن کارمند که هراس از
دست دادن موقعیت خود را در پردۀ منفعت فرضیاش از هماهنگی با نظام حاکم میپوشاند، تا آن
بالاترین مقام که منافع خود را در حفظ قدرت، با گفتارش در باب خدمت به مردم پنهان میکند .
این است که به فرد، که قربانی و در همان حال پشتیبان
کارکرد اولیۀ ایدئولوژی
نظام است، این توهم را دهد که با نظم بشری و جهانی در هماهنگی به سر میبرد و او و این نظام بهترین هستند ، حداقل در این دنیا اگر نه، در پیشگاه خداوند بهترین هستند.
حوزۀ عمل نظام تمامیت خواه هر چه کوچکتر باشد، قدرت راحت تر حفظ میشود. هرچه جامعه کمتر پیشرفته و از این رو، پیچیدگی کمتری داشته باشد، ارادۀ استبداد به طور مستقیم و به کمک انضباطی ضعیف و نخ نما و بدون
رابطه با دنیای درهم تافته و بدون مشروعیت بخشیدن به خود که از ملزومات ایدئولوژی است ، امکان تحقق دارد. اما هرچه ساز و کارهای حکومت پیچیدهتر باشند، جامعۀ تحت کنترل هرچه
وسیعتر و متنوعتر باشد، هرچه حضور تاریخی این حکومت طولانیتر شود، در این صورت، باید افراد
بیشترى را «از بیرون» به درون مرکز قدرت بکشاند، و اینجاست که بهانه ایدئولوژیک در عرصه عمل معنای گسترده تری خواهد یافت و این بهانه پلی می شود میان فرد و قدرت و قدرت و فرد تا به درون یکدیگر راه پیدا کنند.
پس میتوان گفت ایدئولوژی نقش بسیار مهمی در نظام تمامیت خواه دارد: این ساز و کار پیچیدۀ اجزاء
تشکیل دهندۀ نظام، درجهها، اهرمهای فرماندهی و ابزارهای غیرمستقیم دستکاری، که بسیار حساب
شده عمل میکنند و به طور مضاعف ضامن موجودیت قدرت میشوند، بدون ایدئولوژی و بهانه ای برای گسترش جهانی این ایدیولوژی توسط تمام اعضای نظام، ادامه روند استبداد تصورپذیر نیست .
میان خواستهای نظام تمامیت خواه و زندگی واقعی، دنیایی فاصله است :
خود
زندگی در طبیعت
گرایش دارد به تکثر، به گوناگونی، به تشکل و سازمان یابی مستقل و خلاصه به آزاد بودن، در حالی که
نظام تمامیت خواه به عکس، خواهان تک صدایی، يك شکلی و نظم و انضباط است. زندگی در پی آفریدن
ساختارهای غیر قابل تغییر و غیرقابل پیشبینی همواره تازه است، در حالی که نظام تمامیت خواه به
عکس، در کار تحمیل «محتمل»ترین وضعیتهاست .
اگر ایدئولوژی در اصل، پلی میان نظام و فرد «به مثابه فرد» است، اين پل از لحظهای كه فرد پا روی
آن گذاشت، بدل میشود به پلی میان نظام و فرد، به مثابه یکی از اجزاء تشکیل دهندۀ نظام
و
مقاصدی که این نظام دنبال می
کند و منحصرا
برای اینکه عمیقا
خودش باشد، برای اینکه آنچنان
که هست باقی بماند و بالاخره برای اینکه شعاع عمل خود را همواره گسترش دهد، جوهر اصلی آن را
که گرایش معطوف به خود است، آشکار میکند. این نظام فقط به اندازهای به فرد خدمت میکند که
برای به خدمت خویش درآوردن او ضرورت دارد. از این بیشتر را، یعنی هر آنچه را که فرد بتواند به
کمک آن از جایگاهى كه از پیش براى او تعیین شده بیرون بیاید، تعرض به نظام تلقی میکند. و البته
حق دارد . هرگونه فراتر رفتن از آن جایگاه، به طور طبيعى نظام را نفی میکند. بنابراین میتوان گفت
که هدف نظام تمامیت خواه، برخلاف آنچه در نگاه نخست به نظر میرسد، فقط حفظ قدرت در دست
گروه حاکم نیست؛ بلکه تلاشی ست برای حفظ خود، چون پدیدهای اجتماعی تابع امری عالیتر، یعنی
گسترش نظام است. این حرکت خودکار گسترش ، اساس کارکرد نظام است. از نظر نظام، ارزش فرد در هر
مرتبهای از پایگان قدرت، نه «فی نفسه» و در مقام فرد، بلکه متناسب است با نقشی که در او در
"تولید مثل خودکار و گسترش نظام" دارد تا نسل بعدی هم در خدمت او باشد. و به همین دلیل، عطش قدرت طلبی او تا جایی میتواند سیراب
شود که در جهت این حرکت باشد .
ایدئولوژی مانند "بهانه ای برای پایبندی"، فرد و نظام را به هم وصل مىكند، فاصلۀ میان خواست نظام با اهداف
زندگی فردی را میپوشاند و مدعی آن است که مطالبات نظام ناشی از ضرورتهای زندگی است. نوعی دنیای
نمود است که همچون واقعیت معرفی میشود .
نظام تمامیت خواه با خواسته هایش فرد را گام به گام و در پوشش ایدئولوژی دنبال میکند. به همین
دلیل زندگی در این نظام آکنده از فریبکاری و دروغ است. قدرت بوروکراسی، قدرت خلق نام میگیرد، به
نام طبقه کارگر، کارگران به بندگی میافتند؛ تحقیر کامل فرد، آزادی واقعی قلمداد میشود، محروم کردن
از اطلاعات را، دسترسی به اطلاعات مینامند، دستکاری و جهت دادن به افکار عمومی را، نظارت مردم
بر قدرت مىخوانند، خودسری قدرت را احترام به نظام قضایی، سرکوب فرهنگ را تعالی آن، گسترش
حوزه نفوذ نظام را حمایت از ستمدیدگان، نبود آزادی بیان را عالیترین شکل آزادی،
مسخره بازی انتخاباتی را بالاترین نوع دموکراسی، ممنوعیت استقلال اندیشه را علمیترین جهانبینی،
و اشغال کشور دیگر را کمک برادرانه مینامند. حاکمیت گرفتار دروغبافیهای خویش میشود و به
همین دلیل، باید تاریخ گذشته را به طور مداوم جعل کند، او حال را جعل میکند، آینده را جعل
کند. داده های آماری را جعل میکند. وانمود میکند که نیروی انتظامی ضعیف و شهید پروری دارد، چماق به دستانی که از کشتار ابایی ندارند، به
رعایت حقوق بشر تظاهر میکند. مدعی است که کسی را سرکوب نمیکند. وانمود میکند که از
هيچكس هراسی ندارد. تظاهر به عدم تظاهر میکند .
اما فرد مجبور نیست همۀ این فریبکاریها را باور کند. اما باید چنین وانمود کند که به این بازیها باور
دارد و یا دست کم، ساکت باشد و تحمل کند و خود را با گردانندگان بازی موافق نشان دهد .
این کار او را به زندگی کردن در دروغ وا میدارد .
او مجبور نیست دروغ را بپذیرد. کافی است که بپذیرد با دروغ و در دروغ زندگی کند. و با این کار،
نظام را تقویت مىکند، نظام را تکمیل میکند، آن را میسازد، او اینک نظام است .
ما دیدیم که معنای واقعی ظاهرسازی کارمند هیچ ربطی به شخصیت او ندارد و با این همه معنای این ظاهر برای
همگان کاملا آشکار و قابل فهم است. این ناشی از آگاهی عمومی به کد رایج است؛ کارمند نظام
وفاداری خود را از طریق تنها وسيلهاى که حاكميت مىتوانست بشنود، اعلام کرد؛ اگر میخواست
زنده بماند، راه ديگرى نداشت جز پذیرفتن آيين و مناسک مقرر، پذیرفتن ظاهر به جای
واقعیت، و پذیرفتن «قواعد بازی». او با این کار، خود نیز وارد بازی میشود، بازیگر مىشود، کمک
مىكند که این بازی ادامه یابد، و همواره همین طور باشد و باقی بماند .
ایدئولوژی در اصل با عملکرد رو به بیرون (رو به جامعه) و فراهم ساختن توجیهی روانی به نظام کمک
میکند تا به قدرت خود استحکام بخشد، به محض اینکه این توجیه از سوی جامعه پذیرفته شد، در عین
حال به یکی از اجزاء تشکیل دهندۀ قدرت بدل میشود و مانند ابزار اصلی ارتباطات دینی در درون
قدرت به کار میافتد .
ساختار قدرت که مفاصل «فیزیکی» آن نشان داده شد، نمیتواند به موجودیت خود ادامه دهد اگر
نوعی نظم و سامان الهی و فرابشری نداشته باشد که عوامل مختلف را جمع کند و به هم پیوند زند و آنها
را يكپارچه، تابع نوعی مسئولیت پذیری کند. قواعد بازی یعنی مقررات، چارچوب و قانون مداری که توسط این مرجع الهی تعیین میشود. این ساز و کار، نظام ارتباطی بنیادی و مشترک در مجموعۀ
ساختار حکومت است و باعث اطاعت و تفاهم در درون قدرت را ممکن میسازد. ترکیبی از مقررات و هدایت الهی است که برای نحوۀ کارکرد قدرت، شکل و چارچوبی فراهم میکند. این ساختار الهی در واقع تضمینی است برای هماهنگی درونی ساختار قدرت نظام تمامیت خواه. ساختار تمامیت خواهی، بدون این مشروعیت الهی، با ازهم پاشیدن اجزاء
تشکیل دهنده اش که به علت گرایشهای گوناگون و تضاد منافع شخصی وارد منازعه با هم میشوند، محکوم به نابودی
خواهد بود، بدون این مشروعیت ، نظام بر سر خودش آوار میشود.
گویی مکتب دینی در این نظام که با مصادرۀ قدرت و تفسیر قدرت در دین ، خود بدل به نظام استبداد شده است. و گویی نظریه، دین یا
ایدئولوژی است که به خودی خود سرنوشت افراد را تعیین میکند و نه برعکس
. دین، به عنوان تفسیر واقعیت توسط نظام دینی، همواره تابع منافع قدرت است؛ به همین دلیل هم دین را به
گریز از واقعیت و ایجاد یک دنیای خیالی و به دینی محور کردن خود گرایش دارد. آنجا که رقابت بر سر
قدرت و بنابراین، نظارت مردم بر قدرت وجود دارد، به طور طبیعی نظارتی نیز بر چگونگی اینکه قدرت
حاکم به خود مشروعیت دینی میدهد، موجود است. در این شرایط، همواره برخی عوامل
اصلاح طلب وارد عمل میشوند و از اینکه مکتب دینی به طور کامل واقعیتها را نادیده بگیرد جلوگیری
میکنند. به یقین، این عوامل اصلاح طلب در حاکمیت تمامیت خواه از میان خواهند رفت و دیگر چیزی جلودار گریز
هرچه بیشتر مکتب دینی نظام از واقعیت نیست و به تدریج بدل به چیزی میشود که در نظام تمامیت خواه دینی مشاهده میکنیم: یک جهان دروغین. دینی ناب، زبانی تصنعی و محروم از رابطۀ معنادار با واقعیت و
نظامی از نشانههای دینی که شبه واقعیت را به جای واقعیت می نشانند .
با وجود این، چنان که دیدیم، مکتب دینی عنصر تشکیل دهنده و ستون بیش از پیش مستحکم نظام
میشود، و اصول، همبستگی و یکپارچگی درونی نظام را تأمین میکند و در عین حال
مشروعیتی کاذب به نظام میدهد. تأکید بر این جنبه از دین و گریز فزایندۀ آن از
نیروی واقعی ویژه ای به مکتب میبخشد؛ خود ایدئولوژی بدل به واقعیتى خودساخته میشود که
در برخی سطوح از بدنه نظام و پیش از همه در درون مرکز قدرت اعتبار بیشتری از خود واقعیت دارد : اعتقادات مذهبی که جایگزین واقعیت شده، از واقعیت اصلی پنهان در پس آن بیشتر است. معنای هر
پدیده، نه از خود آن پدیده، بلکه ناشی از مفهومی است که در بافت اعتقادات مذهبی ریشه دارد
تفسیر میشود ، و ان تفسیر به جای حقیقت ظاهر شده و همگان باورش میکنند.
سرانجام اینکه، قدرت بیشتر به ظواهر دین نزدیک میشود تا به واقعیت؛ نیرویش را از ظاهر دینی میگیرد و کاملا به آن وابسته
است .
به طور متناقضی، این وضعیت ناگزیر به جایی میرسد که دیگر اعتقادات، یعنی دین حکومتی، در خدمت قدرت
نیست؛ اینجاست که قدرت در خدمت مذهب قرار میگیرد، گویی مذهب با «مصادرۀ قدرت»،
خود بدل به دیکتاتور شده است. و گویی اعتقادات، دین یا ایدئولوژی است که به خودی خود سرنوشت
افراد را تعیین میکند و نه برعکس .
پس اگر دین حکومتی ضامن اصلی هماهنگی درونی قدرت است، ضامن مهم تداوم آن نیز
میشود: در حالی که امر جانشینی در نظام های استبدادی مرسوم همواره قدری مسئله ساز است (چرا که کاندیداهای احتمالی مشروعیت چندانی ندارند و نهایتاً کارشان به جنگ عریان بر سر قدرت میکشد)،
انتقال قدرت در نظام تمامیت خواه دینی از فردی به فرد دیگر، از جناحی به جناح دیگر و از نسلی به نسل
جدیدی وارد عمل میشود و به آسانی صورت میگیرد؛ برای تعیین جانشین رهبر، مصالح لازم از این قرار است: مشروعیت آيينی، ظرفیت و توانایی تکیه بر مناسک و آيين، عمل به
فرعیات دین و بهره برداری از آن و خود را به دست دین سپردن برای « بالا» رفتن. البته جنگ قدرت در نظام
تمامیت خواه هم وجود دارد، در بیشتر مواقع بسیار خشنتر از آنچه که در نظامهای دیگر مشاهده میشود
(اما این مبارزهای آشکار، طبق قوانین دموکراتیک و زیر نظر مردم نیست، بلکه پنهانی و در پس پرده
جریان دارد. هرگز دبیر کل حزب موتلفه اسلامی بدون آماده باش دست کم مقامهای امنیتی و نظامی
تعویض نشده است). با وجود این، برخلاف نظام های «کلاسیک» دیکتاتوری، هیچگاه جنگ قدرت تا
آنجا پیش نمیرود که اساس نظام و بقای آن را به خطر اندازد. حتا ممکن است کم و بیش ساختار
نظام را به لرزه درآورد، اما به دلیل اینکه ستون فقرات قدرت، كه حکومت دینی است، دست نخورده باقی میماند و زمانی که جانشین رهبر به جای او مینشیند، در چارچوب دین ، اقدامات لازم را انجام میدهد و به نظام دینی چنگ میزند تا حکومت حفظ شود.
در این نظام، فرد خود را تقریبا در دین حل میکند و نظام مردم سالاری را به دین سالاری حکومتی بدل میکند . برای همین به نظر میرسد که اغلب این دین حکومتی است که فرد را از عمق تاریکی به سوی
عل قدرت بالا میکشد.