وضعیت فرشهای ایلاتی از گذشته تا کنون
0 دیدگاه
وضعیت فرشهای ایلاتی از گذشته تا کنون
اصطلاح «فرشهای ایلاتی» شامل هم کفپوش و هم سایر اشیای بافتهٔ ایلات و عشایر صحراگرد و نیمه صحراگرد میشود که برای نیازهای خود میبافند، هرچند عناوین «فرش ایران» و «فرش شرقی» از جنبههای نظری شامل کلیهٔ فرشهایی است که در قلمرو ایران بزرگ بافته میشود، اما به عنوان یک قاعده، تنها به فرشهای بافت ظریف با طرح گل و بوته اشاره دارد که در شهرهایی مانند مشهد، کرمان، کاشان، اصفهان، تبریز و غیره بافته میشود.
اطلاعات ما از فرشهای روستایی بخصوص ایلات و عشایر، هنوز بسیار محدود است، چون اهل فن در مطالعات راجع به فرش کلاً و منحصراً توجه خود را به فرشهای درباری قرنهای دهم و یازدهم ه. ق (۱۶ و ۱۷م) معطوف نمودهاند و اغلب در این کار تا بدانجا پیش رفتهاند که سایر بافتهها را به عنوان تولید حاشیهای و روستایی نادیده گرفته و مورد علاقهٔ خود نمیدانند. برای نمونه ویلهلم فون بد (Wilhelm Von Bode)، از مقامات سرشناس و باسابقه، به ضرورت شناخت «جریان اصلی فرش ایران کار ولایات و نوعاً تنها آنچه از جنبهٔ محلی و تاریخی مورد توجه است» تأکید میورزد.
نیم قرن بعد کورت اردمان دوباره به همان نظریهٔ اساسی میپردازد، اما با تغییر جزئی که در آن راه یافته است. اروپاییان بر این باورند که یک شکل هنری، معمولاً در یک کلیسا یا محیط درباری به وجود آمده و تکامل مییابد و پس از آن به درجات مختلف ساده شده و با برداشت سوء توسط عوام تقلید میشود، اما این مورد را نمیتوان در بررسی فرشهای ایران صادق دانست، در واقع، فرش به عنوان هنر درباری تلقی نمیشود، بلکه این هنر از زمانهای قدیم در میان مردمان ایلات و عشایر بروز و ظهور و تکامل یافته است. طی تقریباً ۱۵۰ سالی که قدرت صفویه در اوج خود بود (۱۰۷۷- ۹۰۷ه. ق / ۱۶۶۶ -۱۵۰۱م) شاید ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ تخته فرش درباری تولید شده باشد که اهل فن با بیشتر آنهایی که موجود میباشد آشنایند، در همان دوران به تخمین دو میلیون فرش توسط ایلات و عشایر، روستاییان و شهرنشینان در فلات ایران بافته شده است، اما این بافتهها را خود به خود نمیتوان فرشهای صفوی تلقی نمود، زیرا به هیچوجه نمیتوان آنها را از چنین دیدگاهی نگریست.
در ایران فرشهای روستایی را تقریباً به انواع و اقسام فنون مختلف ممکنه و برای کاربرد دامنهداری میبافند. با این حال، گروههای ایلات و عشایر زیادی وجود دارند که کارهایشان کاملاً ناشناخته است و بافتههای گروههای دیگر، تنها به صورت خیلی ناقص بررسی و گزارش شده است. به همین دلیل، هنوز بافتههای زیادی وجود دارند که کارکردشان در ابهام است؛ در این رابطه بایستی متذکر شویم که در حال حاضر ایلات و عشایر ایران، همچون جاهای دیگر، در شیوهٔ زندگیشان دگرگونیهای ناگهانی و غیرقابل رجعتی را از سر میگذرانند که حاصل تأثير ارتباطات و رسانههای جمعی جدید میباشد. بنابراین، هماکنون نیز میتوان بافتههای ایلی و عشایری را متعلق به مرحلهٔ فرهنگی پیشین دانست.
به تقریب، تمام بافندگان ایلی و عشایری روی دستگاه افقی کار مینمایند و این در تضاد با کار بافندگان روستایی و شهری است که معمولاً بر دستگاه عمودی میبافند. بافندگان ایلات برای تار و پود و پرز فرش از پشم گوسفندی که معمولاً خود میچینند، استفاده مینمایند. خامهٔ پشمی که برای تار به کار میبرند، دولا است، ریس یکلا به صورت Z و بعد دولایی با ریس S؛ متعارفاً پود هم از نخ پشمی است، دولا و به صورت ریس Z و ریس آن چنان اندک S، که به درستی نمیتوان گفت که تابی داده شده است. افراد ایل بختیاری در بیشتر موارد از نخ پنبهٔ رنگ نشده برای تار و پود استفاده مینمایند، هرچند خامه پشمی، موادی است که از ابتدا به عنوان پرز به کار رفته است، شاهسون و افشار نخ پنبه برای پود و قبلاً گاهی برای تار به کار میبردند.
تار و پود بافتههای قراگوزلو از ابتدای قرن حاضر و پیش از آن، نخ پنبه بوده است و همین خصوصیت عمده است که این بافته را از بافتههای شاهسون اطراف سراب متمایز میسازد. فرشهای شاهسون از نظر طرح و رنگ یکسان و بسیار مشابه است و علت آن به کارگیری گستردهٔ موی خودرنگ شتر میباشد؛ در این بافتهها، معمولاً پس از هر ردیف گره زدن، دو رشته پودگذاری انجام میگیرد، در حالی که در بافتههای قراگوزلو از نواحی همدان فقط یک پود، پس از هر ردیف گذرانده میشود. در بین گروههای دیگر موی شتر به ندرت برای تار به کار میرود، گرچه گهگاهی برای پرز از آن استفاده میشود که معمولاً رنگ نشده است.
موی بز در ایران زیاد به کار نمیرود، ولی در افغانستان رواج بسیار دارد. به کارگیری ابریشم برای پود گواه بر ظریف بودن دست بافته میباشد که معمولاً توسط ایل قشقایی، کنفدراسیون خمسه و ترکمنهای گوکلان مصرف میشود و این در حالی است که طبق سنت در بافتههای دو ایل نخست از دو رشته پود ابریشم یاقوتی رنگ در بافت فرشهای با کیفیت استثنایی استفاده میشود، گوکلان معمولاً از ابریشم رنگ نشده برای پود استفاده مینماید. کاری که بافتهٔ آنها را از تمام ایلات دیگر ترکمن در ایران و جاهای دیگر متمایز مینماید؛ آنان از این جهت قادر بدین کارند که خود به پرورش کرم ابریشم میپردازند. به کار بردن ابریشم در پرز فرشهای ایلی به ندرت انجام میگیرد؛ موقعی که ابریشم به کار میبرند، معمولاً در قسمتهای کوچک طرح استفاده مینمایند که نشانهٔ تجملی بودن فرش میباشد.
ایلات و عشایر طبق عرف مواد رنگرزی خود را از منابع طبیعی به دست میآورند. رایجترین رنگ قرمز، از روناس به دست میآید (Rubia Tinctorum)، رنگ زرد را از اسپرک (Reseda Luteola) و زردچوبه (Curcuma Longa)، و همینطور از برگ مو، پوست انار، گردو و سایر منابع گیاهی استحصال مینمایند. نیل (Indigofera Tinctoria) معمولاً خریداری میشود و یا از طریق مبادله به دست میآید. گرچه این گیاه در کرمان و خوزستان کشت میشد، ولی، در این دوران، بهترین انواع آن را از هندوستان وارد مینمایند. بیشتر ایلات و عشایر کار رنگرزی پشم را خود انجام میدهند، اما برای بعضی از طیف رنگها، مانند آبی، باید به رنگرزی حرفهای مراجعه نمایند.
فرشهای ایلاتی شناخته شده در نواحی زیر بافته میشود:
آذربایجان - شاهسون، بخصوص به بافت فرش میپردازد و بیشتر کار این ایل گلیمبافی ساده و گلیم پودپیچ است، اما از قرن یازدهم ه.ق (۱۷م)، فرش هم میبافد. برخلاف طرح گل و بوته بافت کارگاههای شهری در آذربایجان، طرح فرشهای شاهسون هندسی است. چنین فرشهایی در سال ۱۹۷۱ میلادی، برای اولین بار به نحوهٔ فراگیری در موزهٔهامبورگ و موزهٔ فرانکفورت به نمایش گذاشته شد. علاوه بر شاهسون، ایلات کرد آذربایجان، بخصوص ناحية قره داغ، فرشهایی میبافند که شباهت زیادی به بافتههای شاهسون و گروه فرشهای کرد نواحی مجاور مرز عراق، ترکیه و جنوب قفقاز دارد.
کردستان - جدای از تولیدات شهری این ناحیهٔ غربی ایران، فرشهای ایلات و عشایر کردی هم وجود دارد که معروفترین آنها مربوط به سنندج و کلیایی میباشد، هرچند که تا چاپ دو تکنگاری اخیر (ایگلتون و باک هرست هيل)(Eagleton, Buck Hurst-Hill)، پژوهش اندکی در بافتههای کردی انجام گرفته بود. از طرفی، ایل افشار کردستان هم وجود دارد، این ایل در شمال بیجار ساکن است، که بافتههای آن کمتر مورد بررسی و تحقیق قرار گرفته است؛ بافتههای اولیه در این ناحیه، پود پشمی به رنگ قرمز داشته است، همینطور این رنگ در زمینهٔ فرشهای این ایل، که بیشتر در منطقهٔ کرمان ساکن است نیز، صادق میباشد.
در کردستان هم، چند گروه ایلی شاهسون وجود دارد که بافتههای آنها شباهت زیادی به ایلات همتای آذربایجانی خود دارد، هرچند طبیعی است که تفاوتهایی هم داشته باشند. برای نمونه، مفرشهای آنها فقط در قسمت جلو تزئین شده، در حالی که در آذربایجان هر چهار طرف مفرش منقوش میباشد. تا سالهای آخر قرن نوزدهم (و آغاز قرن بیستم)، ایل قراگوزلو که شاید تاکنون نیمساکن شده باشد، فرشهایی میبافت؛ که بیشتر به «فرش همدان» معروف بود. اگر در فرش همدان از موی شتر خودرنگ استفاده شده باشد، از بافتههای مربوط به قراگوزلو است.
اصفهان - در ایلات این ناحیه که وصف آن در پی خواهد آمد، سنتهای فرشبافی وجود دارد؛ ایل لر؛ بختیاری که از بزرگترین گروه ایلاتی ایران میباشند؛ ایل کرد، احتمالاً از طایفهٔ لک که بافتههای آنها ناشناخته است؛ قشقایی، لر و سایر گروههای ساکن شده که احتمالاً نقش مهمی به عنوان بافندهٔ فرشهای معروف به هینگون (Hinegun) ایفا نمودهاند.
فارس - ایل قشقایی با طایفههای متعدد جدا شده از آن، بزرگترین گروه بافندهٔ فرش را تشکیل میدهند. دیگر گروههای ایلاتی بافندهٔ فرش منطقه شامل بویراحمد؛ ممسنی؛ و اتحادیه ایلی خمسه که شامل ایلات نفر، عرب، باصری، بهارلو و اینانلو میباشد و به ظاهر تاکنون در بافتههای آنها بررسی و تحقیقی انجام نگرفته است و معلوم نیست، ایلهای افشار و کردهای این مناطق هم به بافت فرش میپردازند؟
کرمان - در این منطقه ایل اصلی بافندهٔ فرش افشارها میباشند که با بافتههای آنها تنها برخورد ظاهری و کلی شده است. هرچند بیشتر ایلات بلوچ در کرمان زندگی مینمایند، ولی تولید فرش آنها بسیار اندک است و این که کردهای ساکن کرمان، فرش هم میبافند، به طور کلی نامعلوم است.
خراسان - این ناحیه، متنوعترین گروه ایلاتی بافندهٔ فرش ایران را در خود جای داده است. علاوه بر بلوچها، تیموری، برهوئی، عرب (بیشتر در اطراف فردوس و طبس) و بربری که همه در روال سنت بلوچی میبافند، همانگونه که جمشیدی این کار را مینماید و فرشهای آنها تا حدی خام دستتر است. کردها، چون با ایلات مجاور اختلاط حاصل نمودهاند، انواع فرشها را
می بافند و در بعضی از این نمونه بافتهای ایلاتی، نفوذ سنتهای دیگران مشاهده میشود. فرشهای نوع کردی اصیل، در قوچان بافته میشود که گرهدار، با طرحهای هندسی و چند رنگاند؛ همچنین فرشهای گرهدار تا اندازهای تیرهتر از قوچان، هر چند تا اندازهای روشنتر از فرشهای بلوچی یکرنگ؛ فرشهایی با طرحهای نیمه هندسی یکرنگ به روال سنت بلوچ نیز بافته میشود. در میان ترکمنها سه ایل در شمال خراسان مدتهای مدید به بافت فرش پرداختهاند و بزرگترین این گروه، ایل يموت است با طایفهها و عشیرههای بسیار، که انواع بافتهها را، چه به شیوهٔ گرهدار و چه به صورت بافت تخت تولید مینماید که تقریباً متنوعتر از دیگر ایلات ترکمن میباشد. اینگونه بافتهها عموماً نقشهای هندسی دارند و با طرحهای یکرنگ مشخص میشوند، بافتهٔ ایل دوم ترکمن، گوکلان که مدت ۷۰۰ سال است که در نواحی گرگان و اترک زندگی مینمایند، اکثراً به غلط به يموت منسوب میدارند. سومین ایل ترکمن، تکه است، گروههای کوچکی که با ایلات «اولياد» زندگی مینمایند. افشارهای خراسان هم به فرشبافی میپردازند، اما بافتههای آنها تا حد زیادی ناشناس باقی مانده است. گرچه گروههای دیگری مدتهاست که در خراسان مستقر شدهاند، برای نمونه، لک، قاجار، جلایر، بیات، قلیچی و گاریلی، اما معلوم نیست که آیا اینها هم به بافت فرش، چه گرهدار و چه فرشهای بدون گره، میپردازند؟
١. نوار چادر؛ نمونهٔ ظریف، آنهایی را میشود در نظر گرفت که زمینه سفید (الف) و به شيوهٔ تار نمایان بافته شده است که تزئینات آن گرهدار است. نوار چادر ۲۰ متر تا ۱۲۰ متر طول و از ۲۰ تا ۷۵ سانتیمتر عرض دارد.
۲. کپلیک یا کاپیلیک (ب)، نیم قاب مانندی است برای قسمت داخلی ورودی چادر که با ریشه و منگوله تزیین میشود.
۳. تینکشه یا کنکچه (ج)، جل اسب.
۴. چرلیک یا اسیرلیک (د)، پوشش زین اسب.
۵. کالیک (ه)، مشابه کاپیلیک، اما خیلی کوچکتر، نیم قابی مزین برای ورودی کجاوه در مراسم عروسی.
(الف) Aq yup (ب) Kaplyk (ج) Tainaksa یا Konakca
(د) cerlyk یا asyerlyk (ه) Kalyk
۱. قاب (الف) قاب یا مفروش، کیسه با کیف کوچکی است که زنان ترکمن برای نگهداری جواهرات و سایر اشیاء قیمتی به کار میبرند.
۲. دزتوربا (توبرة نمکدان یا نمکدان) (ب)، کیسهٔ کوچکی است که در آن نمک نگهداری مینمایند، که کالایی بسیار با ارزش در میان ایلات و عشایر است، کیسههای مشابه و به شکل دیگر برای چای، شکر و چاودار و دیگر محصولات، مورد استفاده قرار میگیرد.
۳. بکچا (ج)، (بقچه) کیسهٔ استثنایی است که هنوز کاربردش معلوم نیست، اغلب برای حمل قرآن به کار میرود.
۴. توتاش یا توتاچ و یا کازان توتاش (د)، کیسهٔ کوچکی برای حمل کوزههای کوچک و بزرگ به کار میرود.
۵. نوع دیگری از جل اسب.
۶. دراکباش (ه)، کیسهٔ کوچکی که دو طرفه بافته میشود، با دندانههای پیش آمده، برای باز کردن و تمیز کردن پشم به کار میرود.
۷. دپاه دزلیک (و)، شیئی ۵ ضلعی کوچک، پوشیده از منگوله و پولکها و به عنوان تزیین زانوی شتر عروس به کار میرود.
۸. اُكباش (ز)، سرپوش تیرک چادر سفید جدید که به عنوان جهیزیه به زوجين داده میشود؛ ۵۰ تا ۶۰ تیرک در دو بسته، دستهبندی شده، و با اکباشی که با زنگ و پولک، قسمت انتهای تیز تیرک را میپوشاند؛ تیرک را به صورت دو دسته به وسیلهٔ شتری که در مراسم، هر بسته از یک طرف آن آویزان میشود، حمل میگردد.
۹. چوال یا جوال، قارچین (ح)، بزرگترین کیسهٔ ترکمن برای نگهداری لباس و سایر اشیاء خانواده به کار میرود.
۱۰. توربا یا توبره (ط)، شبیه چوال اما کمتر از نصف آن.
۱۱. آسمالیک (ی)، یکی از دو جفت شیئی ۵ ضلعی یا ۷ضلعی، گاهی با زوائد در سر، که در دو طرف شتر عروس زیر کجاوه جای میدهند و بعد به عنوان یادبود به چادر میآویزند (قابل مقایسه با تصاویر عروسی).
۱۲. تور باچمچه (ک)، توبرهٔ قاشق چمچه – کیسهٔ کوچکی برای نگهداری قاشقهای چوبی و سایر لوازم منزل میباشد.
۱۳. خورجین (ل)، بافتهای دوکیسهای.
۱۴. سالاطچاک (م)، به عنوان کیسهٔ توزین یا گهواره به کار میرود، کار معجزهآسای وجودی آن حفاظت بچه از بیماری، حشرات، مار و دیگر خطرات میباشد.
۱۵. نمازلیک (ن)، سجاده، با شکل، ابعاد و تزیین خاص، برای مراسم خاکسپاری استفاده میشود.
۱۶. انیسی، انکسی (س)، فرشی برای قسمت ورودی چادر، با ابعاد و تزئینات خاص، که به نظر میرسد، جنبهٔ دفع بلا داشته باشد.
(الف) Gab، (ب) dis(duz) Torba، (ج) Bokca، (د) Tutas یا Tutac، (ه) Darakbas، (و) Diah dizlyk، (ز) Okbas، (ح) Garrcin یا Cowal، (ط) Torba، (ی) Asmalyk، (ک) Torba Comca، (ل) korjin، (م) Salatcak، (ن) Namazlyk یا ayateyk، (س) Ensi یا engsi
مازندران و گیلان - در این نواحی نیز ایلاتی وجود دارند که بافتههای آنها مشخص نمیباشد. بافتههای کردهای کلاردشت، تنها از آغاز دههٔ ۱۳۴۰ ه. ش (دههٔ ۱۹۶۰م) شناخته شده است، بعلاوه، معلوم نیست که ایل قاجار، فرش هم میبافد؟
تهران - آگاهی ما به بافتههای ایلی در این منطقه محدود به بافتههای شاهسون، هلاوندی لر، بوربور، افشار و دیگر ایلات در نواحی اطراف ورامین و گروههایی نیز در گرمسار میباشد.
همانطوری که در بالا اشاره شد، ایلات و عشایر اشیاء زیادی میبافند، چه به شیوهٔ گرهدار و چه به صورت بیگره (تختبافت) و این بافتهها مصرف داخلی دارند و در اصل، تنها بافتههای سادهای هستند و طرح شدهاند تا نیازهای روزانه را برآورده نمایند، اما در بعضی مواقع اقدام به بافت اشیایی میشود که چنان استادانه بر آنها کار شده که از نیازهای روزانه در میگذرد. برای نمونه، اشیایی مانند روانداز اسب و تزیینات شتر برای مواقع عروسی، تزیینات زانو، جوال و خورجین و از این قبیل که دارای سنتهای جداگانهای است، لیکن دربارهٔ آنها هنوز بررسی و تحقیق کامل نشده است.
در این مورد میتوان ترکمنهای ایل يموت ایران را مثال زد، بافتههای این ایل نشان داده شده، علاوه بر اشیاء تصویر شده، اشیاء زیر نیز در مجموعهٔ گنجينهٔ بافتههای يموت قرار میگیرد: گِرمِچ، یک فرش آستانه است که اندازهٔ آن بین توبره و گَپ میباشد، اما به همان سان با افزودن حاشیه پایین، مانند اِنسی تزئین میشود؛ اجاقباش، یک فرش U شکل است که دور اجاق پهن میشود و اندازههای آن ۱۵۰ - ۸۰×۳۵۰-۲۵۰ سانتیمتر میباشد و در محوطهٔ باز آن آتش روشن مینمایند؛ آتچکی، تنگ زین اسب است که در موارد استثنایی میتوان به شیوهٔ گرهدار هم بافته شود؛ هالی یا قالی که اندازههای آن
۱۲۰-۲۳۰×۱۷۰-۳۵۰ سانتیمتر نوسان دارد و یک فرش داخلی ترکمن میباشد که بایستی آن را از نظر اهمیت ایلی در نظر گرفت و شیئی با ارزش تلقی نمود. عنوانها و توضیحات برای تمام این بافتهها، از کتابهای فرش و تحقیقات محلی در این زمینه گرفته شده است.
منبع: تابلو فرش چهره