آثار هنری دستی مردم در سراسر جهان از جمله نقاشی تذهیب، تشعیر، منبت کاری خاتم، کاشی سازی و کاشی کاری، مینیاتور، خوشنویسی، رنگرزی که قالی چکیده و عصاره آنها است نشان می دهد که همواره طبیعت الهام بخش هنرمندان در خلق آثار هنری و ارزشمند ایشان بوده است.
کلک نقش آفرین هنرمندان طرّاح با بهره گیری از منبع لایزال طبیعت در طول تاریخ دیرپای فرش ایران تنوعی بی حد و مرز به طرح و نقش این دستباف هدیه کرده است تا آنجا که محققان شمار طرحهای فرش ایران را با تعداد طراحان و بافندگان آن قابل قیاس دانسته اند. فرش شناسان طرحهای فرش ایران را به گونه های مختلف گروه بندی نموده اند و این اختلاف نظر هر قدر که باشد طبیعی است، زیرا: اولاً نقش یک فرش با توجه به نقشمایه های آن ممکن است بگونه های مختلف تعبیر پذیرد و به انواع گروه های طرح متعلق شود.
مثلاً فرش با طرح لچک ترنج و خطوط اسلیمی که دارای طره کامل باشد را با توجه به سه عامل مذکور یعنی، لچک ترنج، خطوط اسلیمی، طره می توان به گونه های مختلف توصیف نمود، چه رسد به آنکه نقشمایه های فرعی فرش از جمله گلها و گیاهان و صورتهای حقیقی و خیالی موجود در آن نیز مورد توجه قرار گیرند. ثانیاً: «چگونه دیدن» بیننده در تشخیص طرح یک فرش موثر است زیرا «نقاط خطوط توجه فرش» از دیده بینندگان مختلف متفاوت می باشد. طرح فرش این سرزمین الهام گرفته از عوامل زیر است:
الف) طبیعت اطراف طراح و بافنده و نموده های آن از جمله: گل ها، گیاهان، درختان، مناظر، افراد، حیوانات، اشیاء و...
ب) خطوط، سطوح، حجم ها، شکل ها.
پ) مکنونات قلبی، اعتقادات، تمنیات، ابتکارات، اقتباس ها تقلیدهای طراحان و بافندگان. با در نظر گرفتن عوامل مذکور طرحهای فرش ایران به دو بخش و هشت گروه اصلی به شرح زیر تقسیم گردیده است:
طرحهایی که از عوامل طبیعی الهام گرفته اند و خود شامل سه گروه اصلی به شرح زیراند:
طرح فرش ایران با نقشمایه اصلی خطها، سطح ها، جسم ها و اشیاء
طرح فرش ایران با نقشمایه اصلی صورت حقیقی یا خیالی جانداران
طرح فرش ایران با نقشمایه اصلی «طبیعت سبز» و مشهور به آن
طرحهایی که با توجه به دست آوردهای بشری از جمله نقش و نقشمایه فرش یا محل طراحی و بافت یا نام ایل و قبیله و اقوام و افراد یا نقش ابنیه و آثار تاریخی، دینی، مذهبی نامگذاری شده است. این طرحها بر پنج گروه اصلی به شرح زیراند:
الف) طرح فرش ایران - مشهور به نام ابنیه تاریخی، دینی، مذهبی.
ب) طرح فرش ایران - مشهور به نام ایلیات، عشایر، اقوام و افراد.
پ) طرح فرش ایران - مشهور به نام شهرها، مکان ها.
ت) طرح فرش ایران، مشهور به نام نقش و نقشمایه آن.
ث) طرح فرش ایران - تلفیقی و اقتباسی
الف) طرح فرش ایران با نقشمایه اصلی ابنیه تاریخی، دینی، مذهبی و مشهور به آن نقشمایه این طرح بناهای باستانی، تاریخی و دینی و مذهبی یا تزئینات آنها از قبیل قندیل، کاشی کاری است. برای ایجاد این طرحها طراحان کاشی کاریها و اشکال هندسی و غیرهندسی، تزئینات سردرها و محراب ها، گنبدها و بسیاری اجزاء دیگر بناها را مورد توجه قرار داده و به سلیقه خویش این نقشها را به فرش منتقل نموده اند. برخی از این طرحها که معروفیت بیشتری دارند عبارتند از:
۱. طرح آرامگاه بوعلی سینا ۲. طرح تخت جمشید ۳. طرح سردر امامزاده محروق ۴. طرح طاق بستان ۵. طرح طاق کسری ۶. طرح طاق نما ۷. طرح قندیلی ۸. طرح گنبد دالان عالی قاپو ۹. طرح گنبد کاووس (میل گنبد) ۱۰. طرح محراب کوفی ۱۱. طرح مسجد شاهی۱۲. طرح مسجد شیخ لطف الله ۱۳. طرح مقبره سلطانیه ۱۴. طرح مسجد کبود در تبریز ۱۵. طرح مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی، که اکنون به شرح برخی از آنها می پردازیم:
طرح آرامگاه بوعلی سینا: طرح آرامگاه بوعلی سینا در همدان که بخش اصلی نقش میله است بر فراز آرامگاه.
طرح تخت جمشید: طرح بنای تخت جمشید، با سر ستونهای نقش حیوانات افسانه ای و میل ستونهای بلند و کوتاه و متعدد.
طرح سردر امامزاده محروق : طرح سردر ورودی و ستونهای اطراف آن مربوط به مقبره امامزاده محروق در قسمت جنوب غرب شهر نیشابور که در نزدیکی آرامگاه شاعر گرانقدر عطار نیشابوری قرار دارد.
طرح طاق بستان: در باختران که طاق نمایی است با حضور در جلو آن و ستونهای طرفین
طرح طاق کسری: (ایوان مدائن) بنایی است در شرق تیسفون کنار دجله که به سال «۵۵۰ م» ساخته شده است، نوشته اند ۴۰۰ متر طول و ۳۰۰ متر عرض و ۲۹ متر ارتفاع داشته است و فرش بهارستان آن را مفروش می ساخته.
طرح طاق نما: شکل طاق مانند قسمت بالائی محراب یا ورودی شبستانها و گنبدها معمولاً طاق نماها در فرش به شکل دو ستون که طاق را نگهداشته اند و طاق که بر دو ستون استوار گردیده با تناسبی خاص بین ستون ها و طاق و متناسب با گنجایش فرش بافته می گردد.
طرح قندیلی: نقشمایه اصلی این طرح قندیل است.
قندیلی چراغ یا چراغدان و مشعلی است که از سقف آویزان می کنند طرح قندیل معمولاً در نقشهای لچک ترنج و دو جانب ترنج در جهت طول فرش بافته می شود.
طرح گنبد دالان عالی قاپو: طرحی است نزدیک به طرح شیخ صفی بدون لچک اما ترنجدار، سه ترنج تودرتو. ترنج وسط دایره و دارای ۸ شمسه آبی رنگ، ترنج دوم و سوم نیز دایره ای شکل که به ترتیب دارای ۸ شمسه آبی رنگ و ۱۶ شمسه و ۸ سر ترنج می باشد. چهار قاب قندیل مانند چهارگوشه زمینه را زینت داده و در حاشیه قلمدانها و قاب ها یک در میان با رنگهای بسیار زیبا نقش بسته است حاشیه در این طرح باریک است که با زنجیره ای از گلهای ریز تزئین شده.
طرح گنبد کاووس : طرحی است ویژه قالیچه، مخصوصاً قالیچه هایی که در نواحی ترکمن نشین مازندران بافته می گردد. این طرح نشان دهنده میل گنبدی است که بر آرامگاه «قابوس بن وشمگیر زیاری دیلمی» به سال «۳۹۷ ه. ق» و به دستور قابوس ملقب به شمس المعالی بنا شده و از آثار گرانبهای مانده از قرن چهارم هجری می باشد. طرح مسجد شیخ لطف الله: در اصفهان و ضلع جنوبی بزرگ نقش جهان به سال ۱۶۲۳ بنا گردیده است. این طرح نقش گنبد مسجد را که از ترنجی با شمسه های متعدد و به رنگ آمیزی سیاه زیبا است نشان می دهد. مسجد شیخ لطف الله از زیباترین آثار تاریخی اصفهان است که تناسب ساختمان گنبد و سردر و کاشی کاری شبستان، محراب ارزشمند، از اره سنگی و کتیبه های زیبای آن به خط علیرضا عباسی با بهترین کاشی های معرّق ساخته شده و عظمت و شکوه خاصی به این بنا داده است و...
خط، سطح، جسم در فراهم سازی ساختار طرح های فرش اعم از متن یا حاشیه از اهمیت خاصی برخوردار است و استفاده از آن در این دستباف دارای قدمت بیشتری نسبت به سایر بن نگارها است این نقشمایه ها بر دوگونه به شرح زيراند:
گونه یکم: طرح هایی از فرش که نقشمایه اصلی آن خطها و سطح هایند: بن نگارهای با خطوط شکسته با اشکال و اجسام هندسی و زاویه دار به جهت سادگی و سهولت بافت در بین ذهنی بافان قالی روستایی و عشایر ایران از زمانهای گذشته متداول بوده و حتی امروزه که کارگاه های بزرگ قالیبافی شهری به بافتن طرحهایی با خطوط اسلیمی و گردان و ختایی مشغول اند. فرشهای دارای طرحهای ذهنی بیش از نیم مقدار کل تولید قالی و قالیچه این سرزمین را به خود اختصاص می دهد. خطوط نقشمایه ای فرش نسبت به یکدیگر و افق دارای حالتهای گوناگون اند و هریک از این حالات دارای مفهوم و معنی خاص می باشد که در جای خود بیان گردیده است. به طور کلی طرح فرش ایران از لحاظ خطوط نقشمایه ای به دو دسته اصلی زیر تقسیم می گردد:
الف) طرح های فرش ایران با نقشمایه خطوط شکسته و شکل هندسی که آن را طرح های ذهنی می نامند.
ب) طرحهای فرشی ایران با نقشمایه خطوط گردان که آن راطرحهای اسلیمی گویند.
گونه دوم: طرحهایی از فرش که نقشمایه آن جسم ها و اشیاء اند. جسم از نقشمایه های رایج در فرش ایران می باشد. اجسام و اشیاء مورد استفاده در طراحی فرش همان وسایلی است که در اطراف طراح یا بافنده وجود دارند و او در گذران زندگی روزانه خود آنها را می بیند و لمس می کند و به آنها نیازمند است. که اکنون به توضیح برخی ازآنها می پردازیم:
الف) طرح فرش ایران با نقشمایه خطوط شکسته و شکلهای هندسی (ذهنی):
طرحهای ذهنی با خطوط هندسی شکسته برخلاف تصور برخی که آن را نسبت به طرحهای اسلیمی دلیل عقب ماندگی می دانند از یکسو با توجه به هم آهنگی بی نظیر خطوط و سطوح و رنگهای استفاده شده در آنها و از سوی دیگر محیط سکونت بافندگان روستایی و عشایری که به هر حال دور از توجهات فرهنگی مشابه مراکز شهری بوده اند. نشانه عمق تفکر و تبحر و دوراندیشی و سلیقه طراحان و بافندگان آنها است این نتیجه گیری آنگاه استحکام بیشتر می یابد که ذهنی و بدون تدوین مقدمه بودن اینگونه طرحها نیز یادآوری گردد. طرحهای ذهنی دارای انواع بسیار و بیشمار اند، تعدادی از معروفترین آن به شرح زیر است:
۱. طرح هندسی اشکالی (لوزی و مربع و...) ۲. طرح هندسی بازوبندی ۳. طرح هندسی بندی قابی ۴. طرح هندسی ۵. طرح هندسی ترنجدار ۶. طرح هندسی تکراری ۷. طرح هندسی جوشقان ۸. طرح هندسی چای دان ۹. طرح هندسی خاتم شیرازی ۱۰. طرح هندسی ختایی ۱۱. طرح هندسی زه شکسته ۱۲. طرح هندسی زیرخاکی ۱۳. طرح هندسی ستاره ۱۴. طرح هندسی سراسری ۱۵. طرح هندسی شاخه شکسته ۱۶. طرح هندسی صدف ۱۷. طرح هندسی قابی ۱۸. طرح هندسی قالب خشتی ۱۹. طرح هندسی قلمدانی ۲۰. طرح هندسی قیچی، ۲۱. طرح هندسی کتیبه ای ۲۲. طرح هندسی کشکولی ۲۳. طرح هندسی گل سپری ۲۴. طرح هندسی لچک ترنج ۲۵. طرح هندسی محرمات، ۲۶. طرح هندسی نوشته دار ۲۷. طرح هندسی نیم قابی
ب) طرح فرش ایران با نقشمایه اصلی خطهای گردان (اسلیمی)
طراحی و بافت نقشهایی با خطوط منحنی اعم از آنکه این خطوط مستقیماً و به عنوان شاخ درختان و گلها به کار رفته یا غیر مستقیم سازنده اشکال و صورت اجسام باشد کاری است مشکل و نیاز به تخصص و ظرافت دارد. باطن اینگونه طرح ها در فرش نیز مهارت و کاردانی می خواهد زیرا تنظیم شمارش تارها برای گره زدن خامه بر آنها و انتخاب رنگهای گوناگون در یک زمان وسیله بافنده و کم و زیاد کردن قطر خطوط تا به طبیعت و حقیقت نزدیکتر باشد و به تناسب فضا روی اثر بچرخد و چشم را به جانب مورد نظر هدایت کند کاری است که انجام آن از عهده بافندگان عادی خارج است. نقوش چرخشی و گردان در فرش را اسلیمی نامند و طرحهای مربوط به آن را اسلیمی گویند که در فصلهای آینده بحث بیشتری خواهیم کرد و در حال حاضر برخی از معروفترین آنها را نام می بریم:
۱. طرح اسلیمی برگدار ۲. طرح اسلیمی حلزونی ۳. طرح اسلیمی خرطومی ۴. طرح اسلیمی دهن اژدری ۵. طرح اسلیمی ساده ۶. طرح اسلیمی شکسته ۷. طرح اسلیمی طوماری ۸. طرح اسلیمی کهکشانی ۹. طرح اسیلمی گلدار ۱۰. طرح اسلیمی ماری و...
تجشم صورت انسان یا سر و تنه حیوانات مانند اسب،شیر، پلنگ، فیل و غیره اعم از حقیقی یا خیالی از زمانهای گذشته در انواع هنرهای دستی ایرانیان از قبیل کاشی کاری، نقاشی، کنده کاریها و نیز فرش متداول بوده است.
برخی طرحهای دارای صورت در فرشهای دستباف ایران عبارتند از:
۱. طرح آدمکی یا ملانصرالدینی ۲. طرح حیواندار ۳. طرح صورتی ۴. طرح لیلی و مجنون ۵. طرح ماهی که به توضیح برخی می پردازیم:
طرح آدمکی: (ملانصرالدینی) در این طرح شکل و شمایل انسان بطور مجرد یا سوار بر حیوانات و با حالت های گوناگون از قبیل حضور در مجالس بزم و رزم یا در حال عبور و غیره ظاهر می گردد.
طرح حیواندار: بن نگار در این طرح جثه یا سر حیوانات از قبیل شیر، اسب، سگ، بزکوهی، قوچ یا پرندگان مانند عقاب، کبوتر، کبک می باشد که با توجه به خصلت و خوی برجسته این حیوانات از جمله شجاعت و نجابت و وفاداری به صورت های گوناگون در فرش بافته می گردد. منشاء این طرحها بافته های ایالات و عشایر و روستایی است برخی انواع طرح حیوانات دار عبارتند از:
۱. طرح شاخه گوزنی ۲. طرح درختی حیواندار ۳. طرح خرچنگی ۴. طرح لاکپشتی ۵. طرح شاپرکی 6. طرح اژدها 7. طرح جانوری که حال به تعریف هر یک می پردازیم:
طرح اژدها: اژدها موجودی است خیالی و به صورت ماری بزرگ که در افسانه ها از آن به عنوان نمودی از قدرت و هیبت یاد می کنند و معمولاً دارای سرهای متعددی است. در فرش اژدها نقشمایه ای است بسیار رایج، طرح آن معمولا در فرشهای حیواندار و در حالتی که با سیمرغ در ستیز می باشد و آتش از دهانش بدر می زند و برای بلعیدن دهان باز کرده است می آید.
طرح خرچنگی: شکلی شبیه به خرچنگ نقشمایه این طرح است که در فرشهای نقاط مختلف بافته می شود، در قالیچه های بافت ایلات و عشایر بویژه ترکمن و قشقایی به شکل خطوط مستقیم و هندسی جلوه می کند. نوشته اند این نقش در زمان صفویه از قفقاز و آذربایجان به ایران آمده و ابتدا در قراباغ و شیروان بافته شده است .
طرح شاپرکی: طرحی است که اشکال پروانه (شاپرک) در آن تکرار می گردد و اغلب در طراحی حاشیه فرش مورد استفاده قرار می گیرد.
طرح لاکپشتی: این طرح که در آذربایجان به «سماوری» معروف است. در حاشیه نقشمایه های مکرر در این طرح شکل لاکپشت یا سماور را بگونه خیالی نشان می دهد.
طرح ماهی: یا «طرح ریزه ماهی، ماهی هراتی» از نقش های معروف فرش ایران است که در نواحی مختلف به صورت های گوناگون بافته می شود. نقشمایه اصلی این طرح لوزی منقش به گل و پره های چرخ و فلکی است که در چهار طرف لوزی قرار دارد و این بن و نگار در سراسر متن فرش تکرار می شود و تبدیل نقشمایه ماهی به گل و برگ در این طرحها پس از اسلام انجام شده و از این زمان بوده است که بافندگان از آوردن نقش حیوانات در فرش امتناع می کرده اند.
منبع:تابلو فرش چهره