اتکای بالای چین به توان داخلی، آسیب‌پذیری این کشور در برابر فشار و اجبار دیگران را کاهش داده است.
ما در عصر مرکانتیلیسم زندگی می‌کنیم؛ دوره‌ای که در آن دغدغه سیاست‌گذاران فقط رفاه اقتصادی نیست، بلکه امنیت نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است. همان‌طور که پیش‌تر در مقاله «پیروزی خطرناک نئومرکانتیلیسم» توضیح دادم، این روند هم ثبات اقتصاد جهانی را تهدید می‌کند و هم روابط میان قدرت‌های بزرگ را. در عین حال، چین از آمریکا و اتحادیه اروپا آمادگی بیشتری برای بازی در زمین مرکانتیلیسم دارد.
مرکانتیلیست‌ها به دنبال قدرت و امنیت‌اند؛ یعنی توانایی فشار آوردن به دیگران و در عین حال مقاومت در برابر فشار آن‌ها. این توانایی را چگونه می‌توان سنجید؟ طبیعی‌ترین معیارها اندازه اقتصاد، میزان خودکفایی و قدرت انحصاری در بازارهاست. با این حال، هنری کیسینجر به‌درستی هشدار داده بود که «هیچ کشوری نمی‌تواند به امنیت مطلق دست یابد؛ امنیت مطلق یک کشور به معنای ناامنی مطلق برای دیگران است.» هرچه ترسناک‌تر شوید، دیگران بیشتر برای مهار شما متحد می‌شوند.
چین را در نظر بگیرید. اقتصادش تقریباً هم‌اندازه اقتصاد آمریکاست و در بسیاری از فناوری‌های کلیدی به مرزهای دانش رسیده یا بسیار به آن نزدیک شده است؛ از جمله اینکه به نظر می‌رسد در حوزه هوش مصنوعی. سرعت پیشرفت چین واقعاً خیره‌کننده است. آمریکا در حوزه انرژی خودکفاتر است، اما چین نیروی کار بسیار بزرگ‌تری دارد و پس‌اندازهای قابل‌سرمایه‌گذاری‌اش به‌مراتب بیشتر است: در سال ۲۰۲۵، پس‌انداز ناخالص ملی چین معادل ۴۳ درصد تولید ناخالص داخلی بود، در حالی که این رقم در آمریکا فقط ۱۷ درصد بود. بخش تولیدی چین نیز بسیار عظیم‌تر است؛ ارزش افزوده صنعت این کشور در سال ۲۰۲۴ تقریباً به اندازه مجموع آمریکا و منطقه یورو بود. برتری چین در انرژی‌های تجدیدپذیر و خودروهای برقی هم چشمگیر شده است.
صندوق پوشش ریسک مشهور «بریج‌واتر» در اکتبر ۲۰۲۵ اشاره کرد که آمریکا به لطف منابع فراوان نفت و گاز داخلی، در انرژی خودکفاست، اما برای افزایش عرضه برق با محدودیت روبه‌روست. چین به دلیل اتکایش به زغال‌سنگ و انرژی‌های تجدیدپذیر، در برق خودکفاست، اما در تأمین نفت و گاز آسیب‌پذیر است؛ ضعفی که جنگ با ایران آن را برجسته‌تر کرده است.
با این حال، چین در زنجیره‌های تأمین جهانی به انحصارهای قدرتمندی دست یافته است؛ از جمله در پنل‌های خورشیدی، باتری‌های لیتیوم-یون، عناصر کمیاب و آهنرباها، گالیوم و ژرمانیوم و همچنین کشتی‌سازی. برخی از این حوزه‌ها به گلوگاه‌های راهبردی تبدیل شده‌اند؛ چیزی که چین در جنگ تعرفه‌ای با آمریکا به‌خوبی نشان داد.
وقتی کشوری بتواند کالاهایی را عرضه کند که دیگران قادر به تولیدشان نیستند، این خود به ابزار فشار اقتصادی تبدیل می‌شود. خودکفایی بالای چین نیز وابستگی‌اش به دیگران را کاهش داده و اندازه اقتصادش باعث شده برای بسیاری از کشورها بازاری بسیار مهم باشد. در مجموع، ظرفیت چین برای اعمال قدرت اقتصادی فوق‌العاده بالاست.
برد ستسر از شورای روابط خارجی، در گفت‌وگویی با مارکوس برونرمایر از دانشگاه پرینستون، از اصطلاح «شوک دوم چین» استفاده کرد. او چند نکته مهم را مطرح کرد:
نخست اینکه اقتصاد کلان چین دیگر شباهتی به دوران پیش از بحران مالی جهانی یا حتی دوران رونق بازار مسکن ندارد. صادرات با سرعت رشد می‌کند، اما تقاضای داخلی متوقف شده است. دوم اینکه مازاد صادرات صنعتی چین اکنون حدود ۲ درصد تولید ناخالص داخلی جهان است؛ یعنی تقریباً دو برابرِ بزرگ‌ترین مازادی که ژاپن تاکنون تجربه کرده بود. سوم و مهم‌تر از همه، چین با وجود داشتن حدود ۴ تریلیون دلار دارایی خالص خارجی، به‌طور عجیب با کسری حدود ۱۲۵ میلیارد دلاری در درآمد سرمایه‌گذاری خارجی روبه‌روست، در حالی که بر اساس برآوردهای منطقی باید حدود ۱۰۰ میلیارد دلار مازاد درآمد می‌داشت. ستسر بر همین اساس معتقد است که ارزش یوان اکنون حدود ۳۰ درصد کمتر از سطح واقعی آن است.
به بیان دیگر، چین همچنان یکی از ویژگی‌های کلاسیک مرکانتیلیسم را حفظ کرده است: مازاد پایدار در تجارت و حساب جاری.
به همین دلیل، سیاست‌های چین برای بسیاری از کشورها ناگزیر تهدیدآمیز به نظر می‌رسد. اگر یک شریک تجاری بزرگ به‌طور مداوم مازاد تجاری و حساب جاری عظیمی داشته باشد، دیگر کشورها مجبور می‌شوند کسری متناظر را بپذیرند. نتیجه آن، کوچک شدن بخش‌های تولیدکننده کالاها و خدمات قابل‌مبادله و شکل‌گیری کسری‌های مالی بزرگ در داخل کشورهاست. این وضعیت نیز فشارهای حمایت‌گرایانه‌ای ایجاد می‌کند؛ همان چیزی که امروز در آمریکا و به‌تدریج در اتحادیه اروپا شاهد آن هستیم. قربانیان این روند فقط کشورهای ثروتمند نیستند؛ به گفته شومیترو چاترجی و آرویند سابرامانیان، کشورهای فقیر نیز از این وضعیت آسیب می‌بینند، چون سلطه صنعتی چین مسیر توسعه آن‌ها را سد می‌کند.
یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه اقتصاد چین، کاهش رشد آن از بیش از ۱۰ درصد در دو دهه پیش به حدود ۴.۳ درصد در سال منتهی به سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ است. حتی همین رقم هم احتمالاً رشد واقعی اقتصاد مبتنی بر بازار را بیش از حد نشان می‌دهد. پس از ترکیدن حباب مسکن، اقتصاد چین دیگر فرصت‌های سرمایه‌گذاری کافی برای جذب آن حجم عظیم پس‌انداز تولید نمی‌کند. با این حال، همان‌طور که استیون روچ، تحلیلگر باسابقه چین یادآور می‌شود، تغییر جهت اقتصاد به سمت مصرف داخلی - تغییری که سال‌هاست ضرورت آن مطرح می‌شود - همچنان محقق نشده است. به نظر می‌رسد در دوران شی جین‌پینگ، افزایش مصرف خانوارها هرگز به اولویت اصلی تبدیل نخواهد شد.
با وجود این، چین یک قدرت مرکانتیلیستی کارآمد است، هرچند حتی این کشور هم از ضعف‌های این رویکرد در امان نیست. آمریکا نیز اکنون به سمت مرکانتیلیسم رفته، اما بسیار پراکنده‌تر و با انسجام کمتر. اتحادیه اروپا هم عملاً به همین مسیر کشیده می‌شود.
برونرمایر معتقد است در چنین جهانی باید در کنار حساب جاری، چیزی به نام «حساب تاب‌آوری» را هم محاسبه کرد؛ حسابی که وابستگی‌های ژئوپلیتیکی را از آن کم می‌کند و می‌سنجد کالاهای مورد نیاز تا چه حد می‌توانند از کشورهای دیگر تأمین شوند. این ایده هوشمندانه است. اما در نهایت، سؤال اصلی همچنان پابرجاست: برنده این رقابت چه کسی خواهد بود؟
مارتین ولف؛ تحلیلگر ارشد فایننشال تایمز
