آنچه امروز در سیاست آلمان در حال رخ دادن است، فقط افزایش آرای یک حزب راست افراطی یا شکست چند حزب سنتی در انتخابات ایالتی نیست. مسئله عمیق‌تر از اینهاست. اگر بخواهیم صعود آلترناتیو برای آلمان (AfD) را بفهمیم، باید به چیزی توجه کنیم که در پس بسیاری از رفتارهای رأی‌دهندگان آن قرار دارد: احساس اینکه مسئله فقط عملکرد یک دولت یا سیاست مشخص نیست، بلکه خودِ نظام سیاسی موجود دیگر قادر به حل مسائلی نیست که جامعه با آنها روبه‌روست.
انتخابات زاکسن-آنهالت از این جهت قابل توجه بود. AfD پیشروی کرد، اما شاید مهم‌تر از آن، سقوط حزب دموکرات مسیحی (CDU) بود؛ حزبی که در بخش بزرگی از آلمان همچنان یکی از ستون‌های اصلی سیاست رسمی به شمار می‌رود. بخشی از رأی‌دهندگان سابق CDU به AfD رفتند و اگر این روند بتواند در دیگر ایالت‌ها نیز تکرار شود، مسئله دیگر صرفاً ظهور یک حزب جدید در حاشیه سیاست آلمان نیست؛ بلکه افول یکی از احزاب اصلیِ نظمی است که جمهوری فدرال آلمان پس از جنگ بر پایه آن شکل گرفته است.
بحران البته پیش از این انتخابات آغاز شده بود. دولت فریدریش مرتس از همان ابتدا با مسئله‌ای از جنس مشروعیت روبه‌رو بود. تغییر قواعد مربوط به ترمز بدهی و فراهم کردن امکان سیاست مالی انبساطی، پیش از آنکه پارلمان جدید به‌طور کامل مستقر شود، با رأی پارلمان قدیم انجام شد؛ اقدامی که به احزاب سنتی امکان داد پیش از مواجهه با ترکیب سیاسی جدید جامعه، فضای مانور بیشتری برای خود ایجاد کنند. اما انتخابات ۲۰۲۵ نشان داده بود که ترکیب سیاسی آلمان دیگر شبیه گذشته نیست. آنچه اکنون در انتخابات ایالتی دیده می‌شود، شاید بیش از آنکه یک حادثه انتخاباتی باشد، ادامه همان شکافی باشد که از قبل شکل گرفته بود.
با این حال، مسئله جالب‌تر زمانی آشکار می‌شود که به خود رأی‌دهندگان AfD نگاه کنیم. تصویری که از آنها به دست می‌آید، تا حدی با تصور ساده‌ای که ممکن است از یک جریان راست افراطی داشته باشیم متفاوت است. آنها بیش از دیگر گروه‌های سیاسی درباره وضعیت اقتصادی و هزینه زندگی ابراز نگرانی می‌کنند و در میان کسانی که خود را از نظر مالی در وضعیت دشوار می‌بینند نیز حمایت قابل توجهی دارند. اما این نگرانی اقتصادی الزاماً آنها را به سمت مطالبه دولت بزرگ‌تر، مالیات بیشتر بر ثروتمندان یا گسترش حمایت‌های اجتماعی نمی‌برد. برعکس، بسیاری از آنها خواهان مالیات کمتر، هزینه‌های اجتماعی کمتر و مداخله کمتر دولت در اقتصادند.
اینجاست که برای فهم AfD باید کمی از دوگانه‌های معمول سیاسی فاصله گرفت. ممکن است در نگاه نخست این مجموعه مواضع متناقض به نظر برسد: از یک طرف رأی‌دهندگانی که از وضعیت اقتصادی و هزینه زندگی ناراضی‌اند و از طرف دیگر با افزایش مالیات، بازتوزیع و مداخله بیشتر دولت مخالفت می‌کنند. اما شاید این تناقض زمانی از بین برود که مسئله را نه صرفاً از زاویه «چه سیاست اقتصادی‌ای می‌خواهند؟»، بلکه از زاویه رابطه آنها با خودِ نظام سیاسی ببینیم.
در این صورت، اعتراض اقتصادی بخشی از یک بی‌اعتمادی گسترده‌تر می‌شود. مسئله این نیست که دولت باید با ابزارهای بیشتری همان مشکلات را حل کند؛ مسئله این است که بخشی از جامعه اساساً دولت و احزاب مسلط را بخشی از مشکل می‌داند. به همین دلیل است که در میان حامیان AfD، مخالفت با کاهش محدودیت‌های بدهی دولت بسیار پررنگ است و تمایل به اینکه دولت از اقتصاد کنار بکشد نیز بیشتر از سایر احزاب دیده می‌شود. حتی در جایی که پای سیاست‌های اجتماعی و بازتوزیعی به میان می‌آید، فاصله AfD با احزاب چپ بسیار زیاد است.
این نگاه را می‌توان نوعی تشخیص «ضدسیستمی» دانست. یعنی فرد نه فقط از نتیجه یک سیاست، بلکه از سازوکاری که سیاست را تولید می‌کند ناراضی است. اگر هزینه زندگی بالا رفته، مشکل فقط مالیات یا یارانه نیست؛ اگر اقتصاد دچار مشکل شده، مسئله فقط نحوه تنظیم بازار نیست؛ و اگر جامعه احساس ناامنی می‌کند، پاسخ الزاماً افزایش ظرفیت دولت رفاه نیست. در این تلقی، خودِ نظام موجود در تولید بحران سهم دارد و بنابراین راه‌حل نیز نمی‌تواند صرفاً اصلاح یکی از سیاست‌های آن باشد.
شاید به همین دلیل است که مهاجرت در گفتمان AfD چنین جایگاهی پیدا می‌کند. اگر مسئله صرفاً تورم، دستمزد، مسکن یا هزینه زندگی بود، احزاب دیگر نیز می‌توانستند درباره مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی با رأی‌دهندگان ناراضی وارد رقابت شوند. اما روایت AfD مسئله را به سطح دیگری می‌برد: جامعه در مسیر یک بحران بزرگ قرار گرفته و آنچه نیاز است نه اصلاحی درون همان نظم، بلکه تغییر جهت اساسی آن است. مهاجرت و آنچه این حزب «نبرد فرهنگی» برای آینده و هویت آلمان می‌نامد، در این چارچوب فقط یک موضوع سیاست عمومی نیست؛ ابزاری است برای صورت‌بندی این احساس که کشور وارد مرحله‌ای بحرانی شده و نظم موجود دیگر پاسخگو نیست.
از این زاویه، شاید مهم‌ترین اتفاق در سیاست امروز آلمان را نباید فقط در رشد AfD جست‌وجو کرد. مسئله مهم‌تر این است که احزاب سنتی در برابر این روایت چه پاسخی می‌توانند ارائه کنند. اگر پاسخ آنها صرفاً ادامه همان سیاست‌ها با تغییراتی جزئی باشد، ممکن است نتوانند با رأی‌دهنده‌ای رقابت کنند که اساساً معتقد است «بیشتر از همین» راه‌حل نیست. بحران در این حالت فقط بحران یک حزب یا حتی یک دولت نیست؛ بحران توانایی یک نظم سیاسی برای متقاعد کردن جامعه به این است که هنوز می‌تواند مشکلات خود را حل کند.
شاید در نهایت پرسش اصلی درباره AfD این نباشد که چرا بخشی از آلمان به راست چرخیده است. پرسش دشوارتر این است که چرا بخشی از جامعه به این نتیجه رسیده که برای تغییر وضعیت، باید از خودِ نظم موجود عبور کرد. وقتی چنین برداشتی شکل می‌گیرد، رقابت سیاسی دیگر صرفاً بر سر نرخ مالیات، سطح مخارج دولت یا سیاست مهاجرت نیست؛ بر سر این است که چه کسی می‌تواند توضیح قانع‌کننده‌تری از «مشکل» ارائه کند. و در سیاست، گاهی کسی که بتواند مشکل را به شیوه‌ای متفاوت تعریف کند، پیش از آنکه راه‌حل خود را ثابت کرده باشد، بخش بزرگی از میدان را به دست آورده است.
آدام توز؛ مورخ اقتصادی، ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶
