مارتین ولف درباره فراخوان فوری دارون عجم‌اوغلو برای شکل دادن به سیاستی تازه بر پایه رفاه مشترک می‌گوید
مارتین ولف
منتشرشده در ۱۲ اوت ۲۰۲۶
دارون عجم‌اوغلو، استاد مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT)، یکی از اثرگذارترین تحلیلگران معاصر در بررسی پیوند میان اقتصاد، فناوری و سیاست است. او در سال ۲۰۲۴ به‌همراه دو همکارش، جیمز رابینسون از دانشگاه شیکاگو و سایمون جانسون از MIT، به‌دلیل پژوهش‌های پیشگامانه‌اش در اقتصاد سیاسی، برنده جایزه نوبل اقتصاد شد.
کتاب جدید عجم‌اوغلو به‌موقع و تأمل‌برانگیز است؛ و مهم‌تر از آن، فراخوانی جدی برای اقدام است. دلیل خوبی هم برای این امر وجود دارد: آزادی‌هایی که به‌سختی به دست آمده‌اند و ارزش زیادی دارند، اکنون در معرض تهدید قرار گرفته‌اند. چه بر سر دموکراسی لیبرال آمد؟ صرفاً یک کتاب جدلی نیست؛ استدلال آن بر شواهد و واقعیت‌های تاریخی و اقتصادی استوار است.
مهم‌تر از همه، کتاب به چند پرسش بنیادی می‌پردازد: لیبرالیسم چیست؟ چرا این‌قدر ارزشمند است؟ چرا در درون خود دچار تعارض است؟ چه چیزی آن را به خطر انداخته است؟ و از همه مهم‌تر، چگونه می‌توان آن را نجات داد؟
تحلیل عجم‌اوغلو از این پرسش‌ها از یک نقطه اساسی آغاز می‌شود. برخلاف بسیاری از لیبرال‌های طرفدار بازار آزاد، او تأکید می‌کند که «دموکراسی نه در تضاد با ایده‌های لیبرال است و نه چیزی است که بعداً به لیبرالیسم افزوده شده باشد؛ بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از ارزش‌های لیبرالی است.» به هر حال، اگر آزادی اندیشه و بیان نتواند هیچ اثری بر سیاست بگذارد، چه ارزشی خواهد داشت؟ از نظر او، آزادی دست‌کم به همان اندازه که به بازارها مربوط است، به سیاست دموکراتیک نیز مربوط می‌شود.
برای روشن‌تر کردن دیدگاه خود، عجم‌اوغلو سه «گوشه» یا سه سنت اصلی در اندیشه لیبرالی را از یکدیگر تفکیک می‌کند.
در گوشه نخست، مدافعان «پیشرو»ی آزادی قرار دارند؛ از جمله ژان ژاک روسو با مفهوم تمامیت‌خواهانه‌اش از «اراده عمومی». عجم‌اوغلو روسو را نیای فکری «مهندسان اجتماعی» معاصر می‌داند؛ به‌ویژه کسانی که می‌کوشند هنجارهای فرهنگی «درست» را بر جامعه تحمیل کنند.
در گوشه دوم، سنت لیبرالیسم کلاسیک قرار دارد که مهم‌ترین مدافع معاصر آن فریدریش هایک بود. این سنت آزادی را عمدتاً به معنای «عدم مداخله» می‌داند؛ به‌ویژه عدم مداخله دولت در زندگی افراد.
عجم‌اوغلو خود را در گوشه سوم قرار می‌دهد؛ سنتی که اروپایی‌ها آن را عمدتاً «سوسیال‌دموکراسی» می‌نامند و آمریکایی‌ها بیشتر با عنوان «لیبرالیسم» می‌شناسند. ایده محوری این رویکرد «عدم سلطه» است: اگر افراد از حدی از امنیت اقتصادی و حمایت در برابر بازیگران قدرتمند ــ و اغلب درنده‌خوی ــ بخش خصوصی برخوردار نباشند، نمی‌توانند واقعاً آزاد باشند. در چنین شرایطی، توانایی آنها برای اندیشیدن به ایده‌های تازه و انجام کارهای جدید نیز محدود می‌شود؛ در حالی که همین نوآوری‌ها موتور پیشرفت‌اند.
عجم‌اوغلو برای توضیح اینکه چرا این نوع آزادی تا این اندازه ارزشمند است، چهار پیش‌فرض و چهار ستون را مطرح می‌کند که بر پایه آنها بنا شده‌اند.
نخستین پیش‌فرض لیبرالیسم از نظر او خطاپذیری است: باید بپذیریم که ممکن است اشتباه کنیم و بر اساس همین باور عمل کنیم. یادگیری از همین‌جا آغاز می‌شود. پیش‌فرض دوم این است که یادگیری ما در جامعه و در ارتباط با دیگران ریشه دارد. سوم، اگر اجازه دهیم بحث آزاد و آزمون و خطا جریان داشته باشد، گرایشی تدریجی و «ملایم» به سمت بهبود دانش شکل خواهد گرفت. و چهارم اینکه دانش جمعی همان چیزی است که امکان کارکرد جامعه انسانی را فراهم می‌کند.
بر این اساس، نخستین ستون لیبرالیسم ضرورت آزمون و تجربه است. ستون دوم، دو ایده مرتبطِ عدم سلطه و خودحکمرانی است. ستون سوم رشد اقتصادی است. رشد همه‌چیز نیست، اما اگر هزینه‌های زیست‌محیطی و اجتماعی آن مدیریت شود و منافعش به‌طور گسترده میان مردم توزیع شود، پایه پیشرفت اجتماعی خواهد بود. ستون آخر نیز چیزی است که عجم‌اوغلو آن را «جامعه‌گرایی نرم» می‌نامد؛ یعنی ایجاد توازن میان حقوق افراد و حقوق جوامعی که افراد در آنها زندگی می‌کنند و به آنها تعلق دارند.
عجم‌اوغلو بر فراز این ستون‌ها ایده بزرگ خود، یعنی «لیبرالیسم طبقه کارگر» را قرار می‌دهد. به گفته او، این مفهوم بر آزمون و تجربه و آزادی تشکل و بیان استوار است؛ نسبت به تمرکز بیش از حد قدرت بدبین است، از بازتوزیع استفاده می‌کند، به افراد کم‌برخوردار امکان مشارکت بیشتر می‌دهد، برای رشد اقتصادی ارزش قائل است، می‌کوشد برای همه شغل‌های خوب فراهم کند و بر جامعه، اعتماد و اشتراک‌گذاری دانش مفید تأکید دارد.
لیبرالیسم، به‌ویژه در شکل پس از جنگ جهانی دوم، یک موفقیت بزرگ بود. این نظام علم را تقویت کرد، به گسترش بی‌سابقه دانش انجامید، از خودحکمرانی دموکراتیک حمایت کرد، خدمات عمومی موفقی ایجاد کرد، به رهایی اجتماعی و سیاسی کمک کرد و دوره‌ای از افزایش بی‌سابقه رفاه را رقم زد.
اما متأسفانه، همه‌چیز در نسخه عجم‌اوغلو از لیبرالیسم خوب پیش نمی‌رود.
بخشی از مشکلات اخیر آن ناشی از تناقض‌هایی است که از ابتدا در خود این نظام وجود داشته‌اند. عجم‌اوغلو این تناقض‌ها را در قالب «سه I» خلاصه می‌کند: inclusion، ignorance و intolerance؛ یعنی فراگیری، ناآگاهی و عدم تحمل.
فراگیری به معنای وارد کردن گروه‌هایی است که پیش‌تر کنار گذاشته شده بودند، مانند فقرا و محرومان از حق رأی، زنان، اقلیت‌ها و مهاجران؛ در عین حال باید گروه‌هایی را که از گذشته جایگاه مسلط داشته‌اند، با تغییر موقعیت نسبی خود و این تحولات تازه آشتی داد.
ناآگاهی به مسئله باورهای گسترده‌ای مربوط می‌شود که یا نادرست‌اند یا، بدتر از آن، با هماهنگی اجتماعی سازگار نیستند.
اما عدم تحمل از همه دشوارتر است: لیبرال‌ها تا چه اندازه می‌توانند و باید عدم تحمل را تحمل کنند؟
با این حال، مشکلات اصلی‌ای که امروز دموکراسی لیبرال را گرفتار کرده‌اند، نه آن‌قدر از این تناقض‌های قدیمی، بلکه بیشتر از تغییرات عظیم در وضعیت اقتصادی نسبی گروه‌های مختلف ناشی می‌شوند.
آنچه عجم‌اوغلو «پیمان صنعتی» می‌نامد ــ یعنی صنعتی‌شدن گسترده، رشد اقتصادی، اتحادیه‌های کارگری و دستمزدهای بالا و رو به افزایش ــ پایه نظام‌های سیاسی کشورهای پردرآمد را شکل داده بود.
اما پس از آن، صنعت‌زدایی، جنگ علیه اتحادیه‌های کارگری و کاهش دستمزد نسبی کارگران با تحصیلات کم از راه رسید. هم‌زمان، دانشگاه‌ها به‌شدت گسترش یافتند و طبقه‌ای بزرگ از فارغ‌التحصیلان شکل گرفت که ارزش‌های متفاوتی با طبقه کارگر قدیمی داشتند، اما در عین حال انتظاراتی نیز داشتند که اقتصاد قادر به برآورده کردن آنها نبود.
اینها تنها تغییرات مهم نبودند. سیاست‌های فرهنگی و هویتی جدید در جناح چپ نیز اهمیت زیادی پیدا کردند و با سیاست‌های فرهنگی و هویتی رو به رشد در جناح راست درگیر شدند. این شکاف‌ها ائتلاف قدیمی میان فارغ‌التحصیلان لیبرال و طبقه کارگر محافظه‌کارتر از نظر اجتماعی را از هم گسستند؛ روندی که گسترش عظیم تعداد فارغ‌التحصیلان آن را سرعت بخشید.
عجم‌اوغلو معتقد است که در آمریکا، رشد بخش فناوری نیز این وضعیت را بدتر کرده است؛ بخشی که نگرش‌های اجتماعی و سیاسی نخبه‌گرایانه و ضددموکراتیک دارد. با این حال، به نظر او فرهنگ بخش فناوری به اندازه الگوریتم‌های آن اهمیت ندارد؛ به‌ویژه تأثیری که این الگوریتم‌ها بر انتشار اطلاعات و شکل‌گیری افکار در شبکه‌های اجتماعی دارند. اکنون نیز با تأثیر روزافزون و ظاهراً مهارنشدنی هوش مصنوعی مواجهیم.
بحث کتاب درباره این تغییرات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و فناورانه، مهم‌ترین بخش آن است. این بحث نه‌فقط توضیح می‌دهد که چرا وفاداری‌های سیاسی قدیمی به احزاب از هم گسسته‌اند، بلکه خاستگاه رشد پوپولیسم راست‌گرا و چپ‌گرا را نیز روشن می‌کند.
تصویر چندان امیدوارکننده‌ای نیست. پس عجم‌اوغلو در چارچوب «لیبرالیسم طبقه کارگر» چه چیزی پیشنهاد می‌دهد؟
او پنج دسته اقدام را پیشنهاد می‌کند.
نخست، باید درک تازه‌ای از ارزش جامعه به‌عنوان نقطه اتصال خودحکمرانی، آزمون و تجربه و اشتراک‌گذاری اطلاعات شکل بگیرد. این امر می‌تواند شامل استفاده بیشتر از مجالس شهروندی باشد.
دوم، باید به ایده‌های بنیادین لیبرالیسم درباره آزادی و برابری بازگردیم؛ از جمله محدود کردن نابرابری‌های سرکوبگرانه.
سوم، باید «روایتی وحدت‌بخش ایجاد کنیم که بر نقاط مشترک میان جوامع گوناگون تأکید کند».
چهارم، باید «دستورکاری برای بازسازی رفاه مشترک ایجاد کنیم؛ از طریق ساخت نهادها و فناوری‌های بهتر که بتوانند برای کارگرانی با مهارت‌های گوناگون، تعداد زیادی شغل خوب ایجاد کنند».
و در نهایت، باید «به ارائه خدمات عمومی مؤثر و در دسترس برای طیف گسترده‌ای از مردم متعهد باشیم».
من دوست دارم باور کنم که چنین بازسازی‌ای از سیاست میانه قرن بیستم امکان‌پذیر است. اما متأسفانه چنین باوری ندارم.
یک مشکل بزرگ این است که «جوامعی» که عجم‌اوغلو از آنها تمجید می‌کند، شمشیری دولبه‌اند. آنها به همان اندازه که می‌توانند مردم را متحد کنند، ممکن است آنها را از یکدیگر جدا کنند. در جوامع غربی امروز که هم «چندفرهنگی» هستند و هم از نظر ایدئولوژیک دچار شکاف شده‌اند، وفاداری به جامعه و گروه هویتی اغلب به‌شدت تفرقه‌انگیز است.
مشکل دیگر، قدرت ظاهراً مهارنشدنی الیگارش‌های فناوری، دست‌کم در جهان غرب، است. تاکنون کسی نتوانسته الگوریتم‌هایی را که آنها به کار می‌گیرند یا فناوری‌هایی را که توسعه می‌دهند، واقعاً کنترل کند؛ حتی زمانی که این فناوری‌ها می‌توانند خطرناک باشند.
احتمال دیگری نیز وجود دارد: شاید عجم‌اوغلو بیش از حد به توانایی جمعی ما برای شکل دادن به فناوری مطابق خواسته‌هایمان خوش‌بین است. در مقابل، فناوری ممکن است در مسیری توسعه پیدا کند که سازندگانش آن را سودآورترین مسیر می‌دانند؛ همان‌طور که معمولاً در گذشته نیز چنین بوده است.
اما نگران‌کننده‌ترین احتمال این است که کشتی نسخه عجم‌اوغلو از دموکراسی لیبرال از بندر خارج شده باشد و دیگر نتوان آن را بازگرداند.
از نظر تاریخی، تقریباً همه جوامع یا تحت چیزی قرار داشته‌اند که عجم‌اوغلو آن را «قفس هنجارها» می‌نامد، یا زیر سلطه سلسله‌مراتب سرکوبگرانه‌ای بوده‌اند که نابرابری‌های شدید سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را نیز تحمیل می‌کردند.
صنعتی‌شدن این وضعیت را تغییر داد، زیرا طبقه کارگر را بسیج و سازمان‌دهی کرد. اکنون، با افول صنعتی‌شدن، در معرض خطر بازگشت به خودکامگی قرار داریم؛ یا ممکن است مانند چین تلاش کنیم فناوری را در آغوش بگیریم، بی‌آنکه قفس خودکامگی را باز کنیم.
بزرگ‌ترین پرسشی که این کتاب مهم به آن پاسخ نمی‌دهد این است که حتی اگر بازگشت به لیبرالیسم مطلوب باشد، نیروهای سیاسی لازم برای احیای لیبرالیسم میانه قرن بیستم چگونه می‌توانند دوباره شکل بگیرند؟
مهم‌ترین ایده کارل مارکس این بود که ایدئولوژی سیاسی و نظم اجتماعی در نهایت محصول و پیامد فناوری‌اند. اما بزرگ‌ترین خطای او این بود که نتوانست درک کند صنعتی‌شدن و رشد اقتصادی چگونه در عمل قدرت سیاسی را فراتر از طبقه «بورژوازی» گسترش خواهند داد.
اما اکنون، در عصر صنعت‌زدایی و هوش مصنوعی، ظاهراً به پایان آن دوره نزدیک می‌شویم؛ همان‌طور که کتاب عجم‌اوغلو توضیح می‌دهد. بنابراین این پرسش مطرح می‌شود که آیا واقعاً می‌توان سیاست متعلق به یک عصر فناورانه و اقتصادی را که خود در حال ناپدید شدن است، دوباره احیا کرد؟
مارتین ولف مفسر ارشد اقتصادی فایننشال تایمز است.
