در این سلسله یادداشت‌ها، به مرور کتاب چین چگونه از تله فقر گریخت خواهیم پرداخت. این کتاب توسط یوئن‌یوئن انگ، استاد علوم سیاسی دانشگاه جان هاپکینز نوشته شده و در سال‌های اخیر به یکی از آثار مهم در مطالعات توسعه تبدیل شده است. اهمیت این کتاب تنها به موضوع آن یعنی تجربۀ توسعه چین محدود نمی‌شود؛ بلکه به این نکته بازمی‌گردد که پس از چند دهه مناقشه بر سر علل موفقیت و شکست کشورها در مسیر توسعه، تجربۀ چین بسیاری از پیش‌فرض‌های رایج را به چالش کشید و توجه پژوهشگران را به خود جلب کرد. در اولین یادداشت، به مقدمه کتاب می‌پردازیم.
مقدمۀ کتاب با طرح یک سؤال اساسی در حوزۀ توسعه آغاز می‌شود: در مسیر خروج از فقر، کدام یک زودتر شکل می‌گیرد، رشد اقتصادی یا حکمرانی خوب؟ نویسنده این معما را با تمثیل مواجهۀ یک فقیر با دو مشاور مالی متفاوت روشن‌تر می‌کند. مشاور اول می‌گوید ابتدا درآمد کسب کن تا شرایطت بهبود یابد، و نفر دوم می‌گوید پیش از هر چیز باید پیش‌نیازهایی مثل تحصیلات و امنیت را فراهم کنی. به باور نویسنده، هر دو توصیه ناقص‌اند، چون هیچ‌کدام توضیح نمی‌دهند فقیر از کجا باید شروع کند، وقتی خودِ فقر مانع دستیابی به آن پیش‌نیازهاست. این تمثیل دقیقاً بازتاب مناقشه‌ای است که در نظریه‌های توسعه وجود دارد.
نویسنده سپس سه رویکرد غالب را مرور و نقد می‌کند. نظریه نوسازی معتقد است رشد اقتصادی به‌خودی‌خود طبقۀ متوسط و در نتیجه، حکمرانی بهتر را پدید می‌آورد، اما توضیح نمی‌دهد این رشد اولیه از کجا باید سرچشمه بگیرد. ایدۀ «کمک‌های خارجی» جفری ساکس نیز در عمل نتایج قانع‌کننده‌ای نداشته است. در مقابل، نهادگرایان و سازمان‌هایی مانند بانک جهانی معتقدند باید نخست حکمرانی خوب را برقرار کرد تا بازار رشد کند، اما این موضوع را نادیده می‌گیرد که کشورهای ضعیف اساساً توان اجرای واقعی این استانداردها را ندارند و تقلید صوری از نهادهای غربی نیز اغلب شکست خورده است. رویکرد سوم که در کتاب «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند»، اثر عجم‌اوغلو و رابینسون نمود یافته، ریشۀ موفقیت یا شکست کشورها را در میراث تاریخی و به‌ویژه تجربۀ استعماری جست‌وجو می‌کند؛ اما این نگاه جبرگرا عملاً راهی برای گریز از سرنوشت تاریخی باقی نمی‌گذارد و نمی‌تواند توضیح دهد چرا برخی کشورها علی‌رغم شروعی بد، موفق شده‌اند.
نمونۀ برجسته این پرسش، خودِ چین است. کشوری که در سال ۱۹۸۰ با تولید ناخالص داخلی سرانه‌ای پایین‌تر از بنگلادش، چاد و مالاوی، و پس از سه دهه حکمرانی مائو که با فاجعۀ «جهش بزرگ رو به جلو» و «انقلاب فرهنگی» همراه بود، هیچ نشانه‌ای از یک دولت قدرتمند یا آمادۀ رشد نداشت. با این حال طی سه دهه و نیم، به دومین اقتصاد بزرگ جهان بدل شد، بی‌آنکه ساختار سیاسی تک‌حزبی و غیردموکراتیک خود را کنار بگذارد؛ واقعیتی که نظریه‌های رایج، از جمله چارچوب عجم‌اوغلو و رابینسون، در توضیح آن به بن‌بست می‌رسند و ناچار به تبیین‌هایی مانند «بخت تاریخی» پناه می‌برند که نویسنده آن را قانع‌کننده نمی‌داند.
نویسنده سپس تبیین‌های رایج دربارۀ رشد چین را یک‌به‌یک بررسی می‌کند:
عوامل پایه‌ای رشد مانند نیروی کار ارزان
تغییر انگیزه‌های مقامات محلی پس از اصلاحات دنگ شیائوپینگ
ماهیت تدریجی و مرحله‌ای اصلاحات چین در برابر شوک‌درمانی روسی
و نظریه‌های «تاب‌آوری اقتدارگرایانه» که به انباشت تجربه و انعطاف حزب کمونیست چین اشاره دارند.
هرکدام از این توضیح‌ها بخشی از واقعیت را روشن می‌کنند، اما هیچ‌کدام نمی‌توانند بگویند این عوامل چگونه در کنار هم و در طول زمان به یکدیگر متصل شدند و چرا مسیر تحول چین سه ویژگی متمایز داشت: گسترده بودن تغییرات علی‌رغم تدریجی بودن آن‌ها، جسورانه و گاه نامتعارف بودن روش‌ها و نابرابری شدید در نتایج میان مناطق مختلف.
در همین‌جا نویسنده ایدۀ محوری کتاب را معرفی می‌کند: توسعه یک فرایند هم‌تکاملی است. به بیان دیگر، دولت و بازار در تعامل مداوم با یکدیگر شکل می‌گیرند و تغییر می‌کنند، بی‌آنکه یکی علت قطعی دیگری باشد. برای درک این فرایند، نویسنده تمایزی کلیدی میان دنیای «پیچیده» (Complicated) و دنیای «پیش‌بینی‌ناپذیر» (Complex) مطرح می‌کند. یک دستگاه توستر نمونۀ یک سیستم پیچیدۀ معمولی است؛ اجزایش از هم مستقل‌اند و رفتار سیستم قابل‌پیش‌بینی است. اما اقتصادهای سیاسی، مانند بدن انسان، سیستم‌های پیش‌بینی‌ناپذیرند که در آن‌ها، اجزای متعدد پیوسته بر هم اثر می‌گذارند و نتیجۀ نهایی از پیش قابل تعیین نیست. ابزارهای متعارف علوم اجتماعی که بر رابطه علّی و خطی میان یک متغیر مستقل و وابسته تکیه دارند، برای فهم چنین دنیایی کافی نیستند.
بر این اساس، نویسنده روشی برای «نقشه‌برداری از هم‌تکاملی دولت و بازار» پیشنهاد می‌دهد که در آن به‌جای عکس‌برداری لحظه‌ای از یک کشور در یک زمان مشخص، باید مجموعه‌ای از عکس‌های متوالی در طول زمان گرفت و بازخوردهای متقابل میان نهادها را ردیابی کرد. او با نمونۀ یک شهرستان ساحلی در چین نشان می‌دهد که بسته به اینکه کدام برهۀ زمانی را جدا از بقیه بررسی کنیم، می‌توان هم به نفع نظریۀ دولت توسعه‌گرا استدلال کرد و هم به نفع نظریۀ حکمرانی خوب و مالکیت خصوصی؛ اما وقتی این برش‌های زمانی در امتداد هم قرار می‌گیرند، الگویی سه‌مرحله‌ای آشکار می‌شود: نخست نهادهای به‌ظاهر «ضعیف» برای ساختن بازارها به کار گرفته می‌شوند، سپس بازارهای نوپا فشار و منابع لازم برای شکل‌گیری نهادهای قوی‌تر ایجاد می‌کنند و سرانجام این نهادهای قوی‌تر، همان بازارها را حفظ و تثبیت می‌کنند. نکته مهم این است که ادبیات موجود عمدتاً مرحله دوم و سوم را بررسی کرده، اما مرحلۀ نخست، یعنی چگونگی ساختن بازار با نهادهای ضعیف، کمتر مورد توجه بوده است؛ همان شکافی که این کتاب قصد پر کردن آن را دارد.
پرسش عمیق‌تر کتاب این است که چه شرایطی امکان چنین فرایند سازگاری مداومی را فراهم می‌کند. نویسنده با اتکا به آثار داگلاس نورث و نیز اکسلراد و کوهن در حوزه نظریه سیستم‌های پیش‌بینی‌ناپذیر، سه مسئلۀ جهانی در برابر سازگاری مؤثر را معرفی می‌کند:
مسئلۀ تنوع (چگونه میان انعطاف محلی و انسجام مرکزی توازن برقرار کرد)،
مسئله انتخاب (چگونه معیار موفقیت را برای کارگزاران دولتی تعریف و بر اساس آن پاداش داد)،
و مسئله ایجاد جایگاه ویژه یا تخصص‌یابی (چگونه تفاوت‌های منطقه‌ای را از یک تهدید به یک مزیت جمعی بدل کرد).
ادعای اصلی نویسنده این است که از تجربۀ چین نباید راه‌حل‌های خاصش را الگو گرفت، بلکه باید آن را در شیوۀ مواجهه‌اش با این سه مسئله الگو قرار داد؛ رویکردی که او آن را «بداهه‌پردازی هدایت‌شده» می‌نامد: مرکز، جهت کلی را تعیین می‌کند و مرزهای عمل را مشخص می‌سازد، اما اجرای دقیق و راه‌حل‌های عملی به عهدۀ مقامات محلی است که در چارچوب تعیین‌شده دست به ابتکار می‌زنند.
مقدمه با نقشۀ راه کتاب به پایان می‌رسد. بخش اول چارچوب نظری و روش نقشه‌برداری از هم‌تکاملی را معرفی می‌کند، بخش دوم به نقش دولت مرکزی در تعیین جهت‌گیری‌ها (از طریق طراحی سیاست‌های اصلاحی و تبدیل بوروکراسی به چیزی شبیه یک نظام فرانشیز شرکتی) می‌پردازد و بخش سوم با مطالعۀ موردیِ چند شهرستان با موقعیت جغرافیایی متفاوت، نقش بداهه‌پردازی محلی را نشان می‌دهد. در فصل پایانی نیز نویسنده نشان می‌دهد این الگوی هم‌تکاملی منحصر به چین نیست و در تجربۀ اروپای اواخر قرون وسطی، آمریکای پس از استقلال و صنعت فیلم‌سازی نیجریه نیز قابل مشاهده است.
