ویرگول
ورودثبت نام
هستۀ مطالعات توسعه
هستۀ مطالعات توسعههستۀ مطالعات توسعه تأسیس: آذرماه ۱۴۰۳ دانشگاه امام صادق علیه‌السلام ble.ir/development_studies t.me/development_studies
هستۀ مطالعات توسعه
هستۀ مطالعات توسعه
خواندن ۵ دقیقه·۳ ماه پیش

چین چگونه از تلۀ فقر گریخت؟ (قسمت دوم)

فصل اول با نقل خاطره‌ای از مصاحبۀ نویسنده با کارگزاران محلی چین آغاز می‌شود. وقتی از آن‌ها پرسیده می‌شود آیا این «حکمرانی خوب» بود که رشد آورد یا رشد بود که حکمرانی را بهبود بخشید، پاسخشان با تعجب همراه است، چون از نظر آن‌ها بدیهی است که علیت در هر دو جهت جریان دارد. اقتصاد و بوروکراسی با هم و در تعامل با یکدیگر تغییر می‌کنند. اما وقتی نویسنده می‌پرسد این فرایند دقیقاً چگونه گام‌به‌گام رخ داده، حتی کارگزاران باتجربه هم می‌مانند و می‌گویند «خیلی پیچیده است». همین خلأ، مسئله اصلی فصل را شکل می‌دهد: هرچند هم‌تکاملی بودن توسعه شهودی و پذیرفته‌شده است، اما ترسیم دقیق مراحل آن کاری دشوار و ناتمام مانده است.

نقش این فصل در کل کتاب، معرفی روش و چارچوب تحلیلی کتاب است. نویسنده پیش از ورود به جزئیات پرحجم تاریخی فصل‌های بعدی، می‌خواهد منطق نقشه‌برداری از هم‌تکاملی را در قالبی ساده و خلاصه نشان دهد.

نویسنده روش خود را در چهار گام معرفی می‌کند: نخست، دو یا چند حوزۀ نهادی مورد بررسی (مثلاً بازار و بوروکراسی) مشخص می‌شود؛ دوم، دوره‌های زمانی معنادار تعیین می‌گردد؛ سوم، ویژگی‌های غالب هر حوزه در آن دوره‌ها ثبت می‌شود؛ و چهارم، سازوکارهای تأثیر متقابل میان این حوزه‌ها در نقاط عطف کلیدی شناسایی می‌شود. بر خلاف روایت‌های ساده که صرفاً می‌گویند «چیزها با هم تغییر کردند»، یک روایت هم‌تکاملی واقعی باید نشان دهد چرا یک نهاد یا راهبرد خاص در یک مقطع انتخاب شد و آیا در دورۀ بعد هم مناسب باقی ماند یا خیر.

برای نشان دادن این چارچوب، نویسنده به‌جای غرق شدن مستقیم در جزئیات پرشمار تاریخی، یک «روایت تحلیلی کوچک» می‌سازد: مورد فرضی «شهرستان باشکوه» (Glorious County)، که تکامل مشترک صنعت و بوروکراسی حرفه‌ای را در آن به‌صورت انتزاعی و گام‌به‌گام دنبال می‌کند.

پیش از ورود به این روایت، نویسنده هنجار متعارف را توضیح می‌دهد: بر اساس دیدگاه وبری و مطالعات کلاسیک دولت‌های توسعه‌گرا در شرق آسیا (مانند وزارت تجارت و صنعت ژاپن (MITI) یا هیئت توسعۀ اقتصادی سنگاپور)، بوروکراسی خوب باید دو ویژگی داشته باشد: تخصصی بودن وظایف و بی‌طرفی (جدایی منافع شخصی از وظایف رسمی). این ویژگی‌ها معمولاً پیش‌شرط رشد اقتصادی هدایت‌شده توسط دولت تلقی می‌شوند.

اما وقتی نویسنده به میدان می‌رود، در شهرستانی به نام «آپ‌استارت» در استان جیانگ‌شی، واقعیتی کاملاً متناقض کشف می‌کند: به‌جای یک ادارۀ تخصصی سرمایه‌گذاری، تقریباً همه ادارات شهرستان، حتی نهادهایی مثل ادارۀ برنامه‌ریزی خانواده یا ادارۀ مبارزه با فساد، موظف به جذب سرمایه‌گذار شده‌اند؛ با سهمیه و پاداش مالی مشخص برای هرکدام. علاوه بر این، کارگزاران عمدتاً از روابط شخصی و خانوادگی خود (نه رویه‌های رسمی و بی‌طرفانه) برای جذب سرمایه‌گذار استفاده می‌کنند و حتی برای این کار حق دلالی شخصی دریافت می‌کنند. این الگو، که نویسنده آن را «کمپین کندوی زنبور عسل» می‌نامد، دقیقاً نقطۀ مقابل استانداردهای وبری است و به‌طور بالقوه زمینه‌ساز فساد و تعارض منافع هم هست (مثلاً وقتی ادارۀ محیط زیست خودش موظف به جذب سرمایه‌گذار می‌شود).

نکته‌ای که پازل را پیچیده‌تر می‌کند، مقایسه میان مناطق مختلف است: در استانی ساحلی مثل فوجیان، همین شیوه جذب سرمایه‌گذاری به مرور به کاری روتین‌تر و تخصصی‌تر تبدیل شده، در حالی که در مناطق داخلی مثل هوبی، هنوز کمپین‌های همگانی ادامه دارد. این نشان می‌دهد این وضعیت نه یک ویژگی ثابت، بلکه نقطه‌ای بر یک مسیر زمانی مشترک است.

نویسنده سپس دو تبیین رایج را نقد می‌کند. تبیین اول این انحراف را شکست چین در «وبری‌شدن» می‌داند، اما این با رونق اقتصادی همزمانِ همین مناطق «ناموفق» در تناقض است. تبیین دوم این وضعیت را نهادهای «انتقالی» یا «بهینۀ دوم» می‌داند که موقتی‌اند و با بلوغ بازار جای خود را به نهادهای استاندارد می‌دهند؛ این دیدگاه تا حدی درست است اما نمی‌تواند توضیح دهد چرا این جایگزینی در مناطق مختلف با تأخیرهای متفاوت و به چه ترتیبی رخ می‌دهد.

ادعای اصلی فصل این است: به‌جای قضاوت این نهادهای غیرمتعارف به‌عنوان شکست یا انحراف، باید آن‌ها را به‌مثابه واگرایی قابل تبیین در یک فرایند هم‌تکاملی دید. نویسنده این ادعا را در قالب روایت شهرستان «باشکوه» در چهار پرده روایت می‌کند: در پرده اول، شهرستان فقیر و پس‌مانده است، با بوروکراسی مائوئیستی که فاقد کارشناسان اقتصادی است. در پرده دوم، وقتی فرصت جذب سرمایه از خارج فراهم می‌شود، شهرستان به‌جای تشکیل یک اداره تخصصی (که به دلیل کمبود نیروی متخصص و اثرات انقلاب فرهنگی عملاً ناممکن است)، از تنها منبع در دسترس خود، یعنی شبکه‌های شخصی هزاران کارمند دولتی، بهره می‌گیرد؛ یعنی کمپین همگانی جذب سرمایه، در این مرحله نه یک راه‌حل «بهینۀ دوم» بلکه بهترین راه‌حل ممکن است، به‌شرط آنکه شهرستان از موقعیت جغرافیایی مناسبی (مثلاً نزدیکی به سواحل) برخوردار باشد. در پرده سوم، پس از آنکه رشد اولیه حاصل شد و اقتصاد از حالت گرسنگی خارج شد، معیار موفقیت از «کمیت» به «کیفیت» سرمایه‌گذاری تغییر می‌کند، شبکه‌های شخصی کارمندان عادی ته می‌کشد و همین فشارها بوروکراسی را به‌سوی تخصصی‌شدن واقعی سوق می‌دهد؛ در این مرحله، فساد نیز از شکل «پول سرعت» (رشوه برای دور زدن بروکراسی) به «پول دسترسی» (دسترسی نخبگان به فرصت‌های کلان ثروت‌سازی مثل پروژه‌های نوسازی شهری) تبدیل می‌شود. در پرده چهارم، نویسنده تفاوت مناطق ساحلی و داخلی را توضیح می‌دهد: مناطق ساحلی زودتر رشد کردند و زودتر هم بوروکراسی خود را تخصصی کردند و سپس خود به منبع سرمایه‌گذاری برای مناطق عقب‌مانده داخلی تبدیل شدند، اما این مناطق دیرتر رشدکرده اکنون با چالش‌های متفاوتی نسبت به دوران اولیه روبه‌رو هستند.

در جمع‌بندی، نویسنده چهار باور رایج را در پرتو این روایت بازخوانی می‌کند:

  • نهادهای خوب حکمرانی همیشه به رشد منجر نمی‌شوند، بلکه بستگی به مرحله توسعه دارد.

  • رشد اقتصادی به‌تنهایی نمی‌تواند منشأ رشد اولیه یا تغییر ترجیحات نخبگان را توضیح دهد.

  • ایدۀ «حکمرانی به‌اندازه کافی خوب» (که گریندل و کراسنر مطرح کرده‌اند) با آنچه در شهرستان باشکوه رخ داد تفاوت دارد، چون آنچه رخ داد نه حداقلی، بلکه بسیج کامل و خلاقانه منابع موجود بود.

  • و سرانجام، این مسیر بر خلاف نظریه‌های وابستگی به مسیر، لزوماً خودتقویت‌کننده و قفل‌شونده نیست، بلکه می‌تواند به جایگزینی و بازسازی نهادها نیز بینجامد.

فصل با طرح یک پرسش پایانی برای فصل بعد به پایان می‌رسد: اگر مقامات مرکزی پکن دستور نمی‌دادند که دقیقاً کدام راهبرد در هر مقطع اجرا شود، و اگر بداهه‌پردازی محلی این‌قدر گسترده بوده، پس چه چیزی نظم را در میان این‌همه تنوع و بداهه‌پردازی حفظ کرده است؟ و چرا اساساً کارگزاران محلی چین انگیزه و توانایی چنین سازگاری‌ای را داشته‌اند؟ پاسخ به این پرسش، موضوع فصل دوم کتاب خواهد بود.

اقتصادتوسعهچینسرمایه گذاریفساد
۰
۰
هستۀ مطالعات توسعه
هستۀ مطالعات توسعه
هستۀ مطالعات توسعه تأسیس: آذرماه ۱۴۰۳ دانشگاه امام صادق علیه‌السلام ble.ir/development_studies t.me/development_studies
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید