اگر در سال‌های اخیر پیگیر فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی و به‌خصوص تولیدات شبکه نمایش خانگی بوده باشید، احتمالاً با عنوانی مواجه شده‌اید که روزبه‌روز بیشتر شنیده می‌شود: ریلیتی شو (Reality Show).
برنامه‌هایی که نه کاملاً شبیه فیلم و سریال هستند و نه یک مسابقه تلویزیونی معمولی. در این برنامه‌ها، افراد واقعی در موقعیت‌هایی مشخص قرار می‌گیرند و چیزی که بیش از همه توجه مخاطب را جلب می‌کند، رفتار، واکنش، تصمیم‌ها و تعاملات خود افراد است.
اما Reality Show دقیقاً چیست؟
چقدر از اتفاقاتی که می‌بینیم واقعی است؟
چه تفاوتی با مسابقه، سریال و برنامه‌های تلویزیونی معمولی دارد؟
و اصلاً چرا این نوع برنامه‌ها در سال‌های اخیر تا این اندازه محبوب شده‌اند؟
در ادامه با مفهوم وانما و دنیای برنامه‌های واقع‌نما بیشتر آشنا می‌شویم.
«وانما» نامی فارسی برای مفهوم Reality Show یا برنامه واقع‌نماست.
برای Reality Show در فارسی عبارت‌های مختلفی استفاده می‌شود؛ از «ریلیتی شو» و «واقع‌نما» گرفته تا «واقعیت‌نما» و «برنامه‌های واقع‌گرا».
اما «وانما» را می‌توان ترکیبی از واقع و نما دانست؛ یعنی برنامه‌ای که تلاش می‌کند بخشی از رفتار و زندگی انسان‌ها را در قالب یک برنامه سرگرم‌کننده به نمایش بگذارد.
البته منظور از «واقعی» بودن وانما این نیست که تمام اتفاقات بدون هیچ طراحی و دخالتی مقابل دوربین رخ می‌دهند.
اتفاقاً یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این قالب، همین ترکیب میان واقعیت و طراحی تلویزیونی است.
در سال 1400 برای اولین باز پلتفرم بلوط اسکور از این واژه برای دسته بندی مجموعه های ریلیتی شو استفاده کرد.
در یک وانمای معمولی، افراد واقعی به‌عنوان شرکت‌کننده وارد برنامه می‌شوند.
آن‌ها ممکن است در یک خانه، مسابقه، سفر، رقابت، چالش یا موقعیت اجتماعی خاص قرار بگیرند و دوربین اتفاقات و تعاملات آن‌ها را ثبت کند.
اما پشت این ظاهر ساده، یک ساختار تولیدی پیچیده وجود دارد.
تهیه‌کنندگان برنامه باید مشخص کنند:
چه افرادی در برنامه حضور داشته باشند؟
چه قوانینی بر برنامه حاکم باشد؟
چه چالش‌هایی طراحی شود؟
شرکت‌کنندگان در چه محیطی قرار بگیرند؟
برنامه چگونه فیلم‌برداری شود؟
کدام اتفاقات در نسخه نهایی نمایش داده شود؟
ریتم و داستان هر قسمت چگونه شکل بگیرد؟
بنابراین می‌توان وانما را ترکیبی از چند عنصر دانست:
افراد واقعی + موقعیت طراحی‌شده + واکنش انسانی + فیلم‌برداری + تدوین + روایت
همین ترکیب است که Reality Show را از یک دوربین ساده که زندگی افراد را ضبط می‌کند، جدا می‌کند.
این سؤال احتمالاً یکی از اولین چیزهایی است که درباره Reality Show به ذهن مخاطب می‌رسد.
پاسخ ساده این است:
گاهی بله، اما نه به معنای «بدون طراحی».
شرکت‌کنندگان معمولاً افراد واقعی هستند و بسیاری از واکنش‌ها و گفت‌وگوهای آن‌ها نیز واقعی اتفاق می‌افتد. اما محیطی که این افراد در آن قرار گرفته‌اند، قوانین بازی، چالش‌ها و حتی ترتیب اتفاقات توسط سازندگان برنامه طراحی شده است.
برای مثال ممکن است تهیه‌کننده چند نفر را انتخاب کند و آن‌ها را در یک محیط مشترک قرار دهد. حضور افراد واقعی است، اما اصلِ قرار گرفتن آن‌ها در آن محیط، نتیجه طراحی برنامه است.
از طرف دیگر، مخاطب معمولاً چند ساعت یا حتی چند روز فیلم ضبط‌شده را در یک قسمت محدود می‌بیند.
در نتیجه تدوین نیز نقش مهمی دارد.
از میان ده‌ها ساعت فیلم، سازندگان انتخاب می‌کنند کدام گفت‌وگو، واکنش یا اتفاق در نسخه نهایی قرار بگیرد.
بنابراین بهتر است وانما را نه «واقعیت خام»، بلکه واقعیتی در یک چارچوب سرگرمی بدانیم.
تفاوت اصلی را می‌توان در شخصیت‌ها و نحوه شکل‌گیری اتفاقات دید.
در یک فیلم یا سریال داستانی، نویسنده شخصیت‌ها و اتفاقات داستان را طراحی می‌کند و بازیگران آن شخصیت‌ها را اجرا می‌کنند.
اما در وانما، شخصیت اصلی برنامه معمولاً یک انسان واقعی است که با شخصیت واقعی خودش در برنامه حضور دارد.
به همین دلیل ممکن است اتفاقی رخ دهد که حتی سازندگان برنامه نیز نتوانند دقیقاً پیش‌بینی کنند.
یک شرکت‌کننده ممکن است تصمیمی بگیرد که انتظارش را نداشته‌اند، فردی با دیگری اختلاف پیدا کند یا یک اتفاق ساده تبدیل به مهم‌ترین لحظه یک قسمت شود.
در واقع:
فیلم و سریال داستان را خلق می‌کنند؛ وانما تلاش می‌کند واکنش انسان‌های واقعی به موقعیت‌های مختلف را به نمایش بگذارد.
وانما الزاماً مسابقه نیست.
یک برنامه ممکن است مسابقه باشد، اما Reality Show می‌تواند بدون برنده و بازنده مشخص هم ساخته شود.
در برخی وانماها هدف اصلی، مشاهده روابط و رفتار افراد است.
در برخی دیگر، شرکت‌کنندگان با یکدیگر رقابت می‌کنند.
گاهی هم برنامه ترکیبی از هر دو است؛ یعنی هم یک رقابت وجود دارد و هم روابط میان شرکت‌کنندگان به بخش مهمی از داستان تبدیل می‌شود.
به همین دلیل، مسابقه یکی از انواع وانماست، اما هر وانمایی مسابقه نیست.
یکی از مهم‌ترین دلایل محبوبیت این برنامه‌ها، حس واقعی بودن آن‌هاست.
مخاطب هنگام تماشای یک فیلم می‌داند که شخصیت مقابلش یک بازیگر است.
اما در یک وانما، افراد حاضر در برنامه معمولاً با شخصیت واقعی خودشان مقابل دوربین قرار گرفته‌اند.
همین موضوع باعث می‌شود مخاطب راحت‌تر با آن‌ها ارتباط برقرار کند.
ممکن است یک شرکت‌کننده را دوست داشته باشیم، از دیگری ناراحت شویم، با تصمیم یک نفر موافق باشیم یا حتی رفتار فرد دیگری را کاملاً غیرمنطقی بدانیم.
در واقع مخاطب فقط برنامه را تماشا نمی‌کند؛ درباره آدم‌های داخل برنامه قضاوت و انتخاب می‌کند.
در فیلم و سریال، مخاطب معمولاً با شخصیت داستانی ارتباط برقرار می‌کند.
اما در وانما، این ارتباط می‌تواند شکل متفاوتی داشته باشد.
شرکت‌کنندگان ممکن است اشتباه کنند، بخندند، عصبانی شوند، شکست بخورند یا تصمیم‌های عجیب بگیرند؛ درست مانند اتفاقاتی که در زندگی واقعی رخ می‌دهد.
همین نقص‌ها و واکنش‌های غیرقابل پیش‌بینی گاهی باعث می‌شوند مخاطب احساس کند افراد داخل برنامه به خودش یا آدم‌های اطرافش شبیه‌تر هستند.
به همین دلیل ممکن است یک شرکت‌کننده به سرعت محبوب شود و دیگری به همان سرعت مورد انتقاد قرار بگیرد.
اگرچه افراد و بسیاری از اتفاقات واقعی هستند، اما تدوین می‌تواند برداشت مخاطب از یک اتفاق را تغییر دهد.
فرض کنید چند ساعت فیلم از تعامل چند شرکت‌کننده وجود دارد.
قرار نیست مخاطب همه آن چند ساعت را ببیند.
تدوینگر باید از میان این تصاویر، بخش‌هایی را انتخاب کند که داستان قسمت را شکل می‌دهند.
ترتیب نمایش گفت‌وگوها، انتخاب واکنش‌ها، موسیقی، مکث‌ها و حتی اینکه یک اتفاق قبل یا بعد از اتفاق دیگری نمایش داده شود، می‌تواند روی تجربه مخاطب تأثیر بگذارد.
بنابراین کیفیت تدوین در یک وانمای حرفه‌ای اهمیت بسیار زیادی دارد.
سرگرمی بدون شک یکی از مهم‌ترین اهداف وانماست، اما تنها معیار ارزیابی آن نیست.
یک برنامه را می‌توان از جنبه‌های مختلف بررسی کرد:
آیا ایده برنامه جذاب و متفاوت است؟
تصویربرداری، صدا، طراحی صحنه و سایر عناصر تولید چگونه هستند؟
آیا انتخاب افراد به جذابیت برنامه کمک کرده است؟
آیا اجرای برنامه مناسب است؟
آیا قوانین و چالش‌ها منطقی و سرگرم‌کننده هستند؟
آیا برنامه ریتم مناسبی دارد؟
آیا روابط و تعامل میان افراد طبیعی و جذاب است؟
و در نهایت، آیا مردم واقعاً از دیدن برنامه لذت می‌برند؟
اینجا پای یک موضوع مهم به میان می‌آید: نظر مخاطب.
ممکن است یک برنامه از نظر منتقدان بسیار قوی باشد، اما بینندگان زیادی با آن ارتباط برقرار نکنند.
از طرف دیگر، ممکن است برنامه‌ای با انتقادهایی از سوی کارشناسان مواجه شود اما مخاطبان زیادی داشته باشد و تبدیل به یکی از برنامه‌های محبوب شود.
به همین دلیل، اگر بخواهیم درباره «بهترین» یا «محبوب‌ترین» وانماها صحبت کنیم، بررسی نظر مخاطبان می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیارمان قرار دهد.
البته تعداد بینندگان، تعداد رأی‌ها و میانگین امتیاز هرکدام معنای متفاوتی دارند و بهتر است در کنار یکدیگر بررسی شوند.
فرض کنید دو برنامه امتیاز مشابهی دارند.
یکی از آن‌ها توسط چند صد نفر ارزیابی شده و دیگری توسط چند هزار نفر.
طبیعی است که این دو عدد را دقیقاً یکسان تفسیر نکنیم.
هرچه جامعه بزرگ‌تری یک اثر را ارزیابی کند، تصویر بهتری از نگاه عمومی مخاطبان به دست می‌آید.
پلتفرم‌هایی مانند بلوط اسکور نیز با جمع‌آوری امتیاز و نظر کاربران درباره فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی، امکان مقایسه آثار از نگاه مخاطبان را فراهم می‌کنند.
چنین داده‌هایی می‌توانند در کنار نقدهای تخصصی و اطلاعات مربوط به میزان استقبال، تصویر کامل‌تری از جایگاه یک اثر ارائه دهند.
وقتی تعداد وانماهای ایرانی افزایش پیدا می‌کند، انتخاب برنامه مناسب برای مخاطب هم دشوارتر می‌شود.
نام یک برنامه ممکن است به دلیل تبلیغات زیاد، شبکه‌های اجتماعی یا حضور یک چهره شناخته‌شده بیشتر دیده شود؛ اما این الزاماً به معنی رضایت بالاتر مخاطبان نیست.
رتبه‌بندی بر اساس امتیاز کاربران می‌تواند یک زاویه دید متفاوت ایجاد کند.
مخاطب می‌تواند ببیند:
کدام برنامه امتیاز بالاتری دارد؟
کدام برنامه مخاطبان بیشتری را راضی کرده است؟
کدام برنامه بیشتر مورد توجه کاربران قرار گرفته؟
و در نهایت، قبل از شروع یک برنامه جدید، با اطلاعات بیشتری تصمیم بگیرد.
محبوبیت یک برنامه معمولاً حاصل یک عامل واحد نیست.
ایده خوب، شرکت‌کنندگان مناسب، اجرای درست، تدوین حرفه‌ای، تبلیغات، زمان انتشار و حتی اتفاقات غیرمنتظره‌ای که در طول برنامه رخ می‌دهند، همگی می‌توانند در موفقیت آن نقش داشته باشند.
گاهی یک لحظه کوتاه از یک برنامه در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود و باعث می‌شود افراد زیادی برای دیدن ادامه ماجرا سراغ آن برنامه بروند.
گاهی هم شخصیت یکی از شرکت‌کنندگان آن‌قدر جذاب است که مخاطب صرفاً برای دنبال کردن او برنامه را تماشا می‌کند.
به همین دلیل، وانما بیش از بسیاری از قالب‌های دیگر به شخصیت و رفتار انسان‌ها وابسته است.
با افزایش تولیدات نمایش خانگی و تغییر عادت‌های تماشای مخاطبان، احتمالاً وانماها همچنان بخش مهمی از بازار سرگرمی ایران خواهند بود.
البته صرفاً تولید یک برنامه با عنوان Reality Show نمی‌تواند موفقیت آن را تضمین کند.
مخاطب امروز انتخاب‌های زیادی دارد و اگر یک برنامه نتواند در قسمت‌های ابتدایی توجه او را جلب کند، گزینه‌های دیگری برای تماشا خواهد داشت.
به همین دلیل، ایده تازه، اجرای مناسب، کیفیت تولید و مهم‌تر از همه ارتباط واقعی با مخاطب می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند.
شاید بهترین راه برای توضیح Reality Show این باشد که آن را جایی میان واقعیت و سرگرمی بدانیم.
نه یک فیلم داستانی کاملاً فیلمنامه‌شده است و نه تصویری خام و بدون دخالت از زندگی واقعی.
آدم‌ها واقعی‌اند، اما موقعیت‌ها می‌توانند طراحی شده باشند.
واکنش‌ها می‌توانند واقعی باشند، اما آنچه مخاطب می‌بیند حاصل تدوین است.
و همین ترکیب، جذابیت اصلی وانما را شکل می‌دهد.
در نهایت، شاید دلیل اصلی محبوبیت این برنامه‌ها ساده باشد:
مردم دوست دارند مردم را ببینند.
دوست دارند بدانند انسان‌های دیگر در شرایط متفاوت چه تصمیمی می‌گیرند، چگونه با یکدیگر رفتار می‌کنند، چه کسی پیروز می‌شود، چه کسی شکست می‌خورد و در موقعیت‌های غیرمنتظره چه واکنشی نشان می‌دهند.
به همین دلیل، وانما احتمالاً همچنان یکی از قالب‌های مهم و جذاب دنیای سرگرمی باقی خواهد ماند.
و اگر قرار باشد فهرستی از بهترین وانماهای ایرانی تهیه کنیم، شاید بد نباشد در کنار نقدها و نظر کارشناسان، یک معیار مهم دیگر را هم در نظر بگیریم:
خود مخاطبان چه می‌گویند؟
