منطق

امیرمسعود محتاجی

چرایی منطق

انسان ذاتًا موجودي متفکر است که به ندرت از اندیشه درباره جهان هستی و راه رسـیدن به سعادت فارغ میشود. یافتن پاسخ سؤا ل هـایی نظیر چگونگی تفسـیر گونـاگونی و دگرگونی مشـهود در جهان؛ داسـتان آغاز و انجام هستی؛ زنـده و با شـعور بودن عالَم، یا مرده و بی شـعور بـودن آن؛ تعریف سـعادت و طریق نیـل به آن و؛ ... از جمله خرد ورزي هـایی است که به لحـاظ تـاریخی همزاد آدمی است.

هر جا که سـخن از تفکر و اندیشه است دیـدگاهها و نظرهاي مختلف نیز هست. انسانها به تناسب توانایی هاي فکري و پیش فرض هاي قبلی، هر یک پاسـخی متفاوت و درخور خویش - هر چند براي زمانی کوتاه - براي پرسش هایی از این دست فراهم کرده اند و در این راه، چه بسا دگرگونی دیدگاه هاي خویش در مسائل مختلف را نیز دیده اند. اختلاف در دیـدگاه، نشان این است که ذهن در جریان تلاش اندیشه اي خود براي کشف واقعیت، راه هاي متعددي را برمی گزیند که برخی درست و برخی نادرست اند. به عنوان نمونه به مثال هاي زیر، که حاصل بعضی از تفکرات بشري است، دقت کنید:

- خدا نور است. هر نوري محسوس است. بنابراین، خدا محسوس است؛

- سقراط انسان است. هر انسانی ستمگر است. بنابراین، سقراط ستمگر است.

- ارسطو انسان است. بعضی انسانها زن هستند. بنابراین، ارسطو زن است؛

- این کلمه« دستمال »است. دستمال در جیب جا میگیرد. بنابراین، این کلمه در جیب جا میگیرد؛

- شراب آب انگور است. آب انگور حلال است. بنابراین، شراب حلال است؛

- مهنـدسان راه و ساختمان براي مردم نقشه میکشـند. هر کسـی براي مردم نقشه میکشـد غیر قابل اعتماد است. بنابراین، مهندسان راه و ساختمان غیر قابل اعتمادند.

با انـدك تأّملی در مثال هاي مـذکور، سؤالی اساسـی و دغـدغه اي جـّدي در جان آدمی شـکل میگیرد: راستی آیا میتوان جریان انـدیشه را شـناخت؛ یعنی راه هـاي صـحیح تفکر را از بیراهه هـایی که به خطا میانجامـد تشـخیص داد؟ این پرسـش موجب شـد تا اندیشوران و در رأس آنها حکیم اُرسطاطالیس (ارسطو) سخت به تکاپو بیفتند و چارچوبها و قالب هاي خاصی براي مصون ماندن اندیشه بشر از خطا بیابند. پس از مـدتی این چارچوبها به شـکل ضوابط کلی و قواعـِد عاِم انـدیشه ورزي تدوین شد و به این ترتیب در خانواده معرفت هاي بشـري، دانش جدیـدي پـا به عرصه وجـود نهـاد که آن را. « منطـق »نامیدنـد؛ علمی به منظـور ارائه روش صـحیح تفکر و خطاسـنجی انـدیشه. بنابراین، میتوان گفت: قواعـد منطقی، ذهن را از افتادن در بیراهه و خطاي در انـدیشه باز میدارد. دست یابی کامل به این فایده مهم، در گذر از دو مرتبه حاصل میشود:

۱. آموختن معرفت منطق(دانستن قواعد منطق )؛

۲. کسب مهارت در کاربرد قواعد منطق.

تعریف منطق

منطـق علمی آلی اسـت، در بر دارنـده مجمـوعه قواعـد کلی که به کـار بردن درست و دقیـق آنهـا ذهن را از خطـاي در انـدیشه بـاز میدارد. این تعریف، نکات متعددي را درباره چیستی منطق دربردارد:

۱. منطق هویتی ابزاري (آلی) دارد؛ یعنی علمی است در خـدمت علوم دیگر؛ به عبـارت دیگر، دانش هـاي بشـري را به ملاـك هاي مختلف تقسـیم و دسـته بندي میکنند. یکی از این تقسـیمات، تقسیم علوم به آلی (مقِّدمِی) و استقلالی) اصالی) است: علوم آلی در اصـل براي کـاربرد در علـوم دیگري تـدوین شـده انـد ودر علـوم َاصـالی، غرض مـدِون علم ، به خود آنهـا تعلق گرفته است وجنبه مقـّدمّیت براي علـم دیگر ندارنـد و ممکـن اسـت در دانش هـاي دیگر نیز مـورد اسـتفاده قرار گیرنـد؛ امـا چنین نیست که در اصـل پیدایش، فرِع وجوِد علِم دیگري باشـند؛ مثًلا اگر دو علم جبر و حساب را در نظر بگیریم خواهیم دید که علم جبر براي علم حساب، جنبه ابزاري و مقّدمی دارد؛ زیرا غرض از تدوین قواعد و معادلات جبري، امکان محاسـبات ریاضـی است و اگر علم حساب در کار نبود جایی براي پیدایش علم جبر نبود. با توجه به آنچه ذکر شد روشن میشود منطق از جمله علوم آلی است؛ زیرا اگر علوم استدلالی دیگري چون فلسفه، ریاضی، هندسه و ... نبود جایی براي فراگیري منطق نزد دانش پژوهـان آن علـوم نیز نبـود. (2) بنـابراین، منطـق از علـوم ابزاري اسـت و همه علـوم، که قواعـد منطقی در آنهـا به کـار گرفته میشود، نسبت به آن از دانش هاي َاصالی محسوب میشوند.

۲. منطق ماننـد بسـیاري از دانش هاي دیگر بیانگر قوانین کلی است؛ یعنی معرفتی است مبیِن قواعـد عام اندیشه. بنابراین، منطق مانند بسـیاري از علوم بشـري، حکِم جزئیاِت تحت پوشـش خود را مشـخص میکنـد؛ همان گونه که قانوِن نحوِي« هر فاعلی مرفوع اسـت» بیان میدارد: هرگاه اسـمی فاعل جمله واقع شود مرفوع خواهـد بود؛ بر همین منوال، این قانون منطق، که« تعریف بایـد نزد مخاطب مفهومی روشن تر و شـناخته شـده تر از معرف داشـته باشـد »نیز بیانگر قانونی کلی و عام است که هرگاه در مقام تبیین یک صورت مجهول برآمـدیم بایـد تعریف، وضوح و روشـنی بیشتري داشـته باشـد تا مخاطب از آن سود برد و آگاهی جدیـدي به دست آورد. پس، چنـان که در تعریـف ذکر شـد، قـوانین منطق علاوه بر این که ابزار تلقی میشونـد، کلّیت و شـمول نیز دارنـد. و از آن رو که بیانگر قانونی عقلی اند هیچ گاه قابل استثنا نیستند.

۳. تنهـا به کـار بردن صـحیح و دقیـق قواعـد منطـق، ذهن را در درست اندیشـیدن یـاري میدهـد؛ یعنی ذهن در مقـام تفکر صـحیح هنگـامی کامیـاب خواهـد بـود که از قـانون منطـق تبعیت کنـد وگرنه صـرف دانسـتن قواعـد و برف انبـار کردن قـوانین آن، موجب مصونّیت از خطا در تفکر نخواهـد شـد. پس، پاسـخ این شـبهه معروف: « اگر منطق اندیشه را از خطا باز میدارد، پس چرا منطقیون خود از خطاي در اندیشه مصون نیسـتند؟ »نیز روشن میشود؛ زیرا براي منطقی اندیشـیدن، صرف دانستن منطق کافی نیست، بلکه به کار بستن آن نیز لازم است.

موضوع منطق

براسـاس آنچه بیـان شـد، موضـوع دانش منطـق معلوم میشود. منطق از انـدیشه بشـر سـخن میگویـد؛ یعنی به بررسـی جریـان تفکر میپردازد. جریان تفکر به دو منظور تحقق مییابد:

۱. سامان بخشیدن به معلومات پیشین به گونه اي که« تعریف »جدیدي را نتیجه دهد؛

۲. تنظیم و ترتیب بخشیدن معلومات پیشین به گونه اي که« استدلال هاي »جدید در ذهن شکل گیرد. حـال اگر انسـان در جریـان انـدیشه، گـاه بـه بیراهـه و خطـا میرود لاـجرم این کژ روي فکري در یکی از دو زمینه فـوق (تعریـف و استدلال) خواهد بود و چون منطق، رسالت خطاسنجی فکر را به عهده دارد بنابراین، باید راه و روش مصون ماندن اندیشه را از خطا در دو عرصه «تعریف» و «استدلال» بیان کند . پس میتوان گفت موضوع منطق عبارت است از:

الف) تعریف و یا به عبارت دقیق تر، روش تعریف؛

ب) استدلال و یا به عبارت دقیق تر، روش استدلال.

چکیده

۱. انسان ذاتًا موجودي متفکر است.

۲. انسان در جریان تلاش اندیشه اي خود، گاه دچار خطا میشود.

۳.راز احتیاج انسان به منطق، یافتن روشی براي جلوگیري از خطا در اندیشه است.

۴. منطـق علمی آلی است در بردارنـده مجموعه قواعـد کلی که به کـار بردن دقیق و درست آنهـا، ذهن را از خطـاي در انـدیشه بـاز میدارد.

۵.دانش هاي بشري به ابزاري (مقّدمی) و استقلالی(اصالی) تقسیم میشوند.

۶.براي منطقی اندیشیدن، دانستن علم منطق کافی نیست، بلکه به کار بستن قوانین آن و ممارست نیز لازم است.

۷.موضوع منطق عبارت است از:

الف) تعریف و یا به تعبیر دقیق تر، روش تعریف؛

ب( استدلال و یا به تعبیر دقیق تر، روش استدلال.