ابولفضل زاهدی
همانگونه که شاهدیم مردم در کشور با مشکلات گوناگون اقتصادی و معیشتی مواجه هستند؛ ناخوشایندترین چیز در این دوران شنیدن صدای خرد شدن استخوانهای مردمی است که تحت فشارهای مختلفی هستند و صورتشان را با سیلی سرخ نگه میدارند. حال سوال اینجا است که این مشکلات از کجا ناشی میشوند و مسیر اصلاح از کدام نقطه میگذرد؟ دو عاملی که در پاسخ به این سوال پررنگتر جلوه میکند ضعف مدیریتی در اداره کشور و حل مسائل و دیگری تحریمهای گوناگونی است که علیه ما وضع شده است. حقیقتا هر دو عامل وجود دارند؛ اما مهم درصدی است که به هر یک از آنها می دهیم. برخی از مسئولین برای فرار از پرسشها تمام مشکلات را گردن آمریکا و تحریمهایش علیه ما میاندازند. شایان ذکر است در اواخر دولت دهم وقتی رئیس دولت علت مشکلات را تحریم بیان میکرد، رئیس جمهور فعلی، آقای حسن روحانی، در شعارهایی انتخاباتی حرف ایشان را نقض میکردند و مشکلات را ناشی از عدم مدیریت قوی میدانستند. اکنون به پایان دولت دوازدهم و بهتر بگویم به آخرین ماههای ریاست جمهوری هشت سالهی آقای روحانی نزدیک میشویم. پاسخی که ایشان میدهند این است که مشکلات ناشی از تحریم هستند و مدیریتها صحیح بوده است. برخی کارشناسان معتقدند درصد تأثیر تحریمها روی وضعیت کشور و ایجاد مشکلات حدود ٣٠درصد است و این آماری است که خود وضع کنندگان تحریم در پاسخ به خبرنگارانشان داده اند. بنابراین ٧٠درصد باقیمانده مربوط به مدیریت ضعیف مسئولین امر است. اما دولت در کدام زمینهها کمکاری و ضعف داشته است که شاهد چنین وضعیتی برای کشور هستیم؟!
دولت با شعار انتخاباتی تعامل با جهان و مذاکره با کدخدا و رفع تحریم روی کار آمد. آقای روحانی علت مشکلات اقتصادی را به نوعی چرخیدن چرخ سانتریفیوژها میدانست و شعار "کاری میکنیم هم چرخ اقتصاد بچرخد و هم چرخ سانتریفیوژ بچرخد" بر همین مبنا بود. لذا ایشان و تیم مذاکره کننده وقت خود را صرف مذاکره با آمریکا و گروه ١+۵ برای رفع تحریمها نمودند. توافق حاصل شد و مردم نیز خوشحال شدند و ما منتظر اقدام از سوی امریکا در موعد مقرر بودیم. اما چنین نشد و دولت وقت آمریکا علاوه بر عدم تعهد به برجام، تحریمهای دیگری نیز علیه ایران وضع کرد که خود خلاف برجام بود. دولت بعدی آمریکا نیز پس از مدتی از برجام خارج شد و در پی آن دولتهای اروپایی نیز اقدام مؤثری انجام ندادند. آقای روحانی نیز که در روند مذاکرات سال ٨٢ تا ٨۴ گفته بودند اصل کار آمریکاست و باید با او صحبت کنیم، حال با خروج آمریکا از برجام گفتند "یک موجود مزاحم از توافق خارج شد!" بگذریم که ایران بالاخره در پاسخ به نقض عهدها و با تأخیر کاهش تعهدها را شروع کرد و به تازگی نیز در اواخر سال ٩٩ و با قانون راهبردی مجلس غنی سازی ٢٠درصد را از سر گرفت.
در تمامی این هشت سال مسئولینی که ادعای تعامل با جهان داشتند و به منتقدان میگفتند" آیا شما زبان دنیا را بلدید؟!"، خود از تعامل و صحبت با همسایگان متعدد ایران درون منطقه غافل بودند و فرصتهای متعدد اقتصادی و ارزآوری را از دست دادند. جالب است بدانید سهم ایران در تأمین واردات کشورهای همسایه چیزی حدود ٢درصد است! کشورهایی که با بعضی آنها اشتراکات تمدنی و فرهنگی نیز داریم. با یک راهبرد صحیح و دیپلماسی اقتصادی کارهایی زیادی میشد در عرصههای گوناگون انجام داد. به طور مثال کشور ایران به علت موقعیت جغرافیایی مناسبش میتواند زمینهی ترانزیت ریلی کالاهای کشورهای گوناگون را به عهده بگیرد. از جمله روابط تجاری بین افغانستان و ترکیه یا هندوستان و روسیه و یا وصل کردن ترکمنستان و قرقیزستان به دریای آزاد. ایران به دلیل موقعیت مناسبش میتواند حتی پل ارتباطی شرق به غرب شود. یا بطور مثال با افزایش ظرفیت تولیدات پتروشیمیهای پایین دست مانند لولهی خودکار و دکمه جات و از این دست، میتوانیم بازار کشورهای همسایه را در این زمینهها به دست بگیریم. یا در زمینهی صادرات گاز به پاکستان و هند و صادرات برق به پاکستان میتوانیم ارزآوری کنیم. زمینههایی که ذکر شد و صادرات در زمینهی برخی کالاهای گوناگون دیگر از جمله صیفی جات چنان درآمدی خواهند داشت که دیگر وابستگی ما را به نفت قطع میکنند و اقتصاد را از خطرات گوناگون ایمن میکنند. ١۵ کشور همسایه با نیازهای گوناگون فرصت خوبی برای فعالیتهای اقتصادی هستند. تعاملی که باعث میشود وابستگیهای ما در منطقه عمیقتر شود و تحریم نیز اینگونه بی اثر و خنثی شود. قابل توجه است وقتی ما برای تأمین برق افغانستان و یا گاز پاکستان از فرصتی که داریم استفاده نمیکنیم، آن کشورها برای تأمین نیاز خود از کمکهای دیگر کشورها حتی آمریکا بهره میبرند و ما اینگونه در برخی زمینهها دچار خودتحریمی هستیم!
برخی از پروژههایی که در بالا ذکر شد با تأمین مالی مردمی قابل اجرا هستند. تجربهی بورس نشان داد در کشور پول وجود دارد، منتها باید این پولها در اختیار تولید و پروژههایی واقعی قرار گیرند تا شاهد رشد اقتصادی باشیم. در هشت سال گذشته نقدینگی در کشور چیزی حدود ۶ برابر شده است. اما رشد اقتصادی ما در این سالها تنها ۶ درصد بوده است! یعنی نقدینگی موجود در خدمت تولید قرار نگرفته است و همین سبب تورم بیسابقه نیز شده است. هر چند در زمینههای علمی طبق آمار به طور مثال مقالات علمی رشد چشمگیری داشته اند و یا آمار شرکتهای دانش بنیان در این هشت سال چندین برابر شده است، اما وقتی کیفیت مقالات زیاد نشده باشد و یا مقالات ناظر به مسائل مهم و اصلی کشور نباشد، فایده ای ندارد. همچنین وجود شرکتهای دانش بنیان بدون ایجاد رابطهی صحیح بین صنعت و دانشگاه دچار مشکل است.
سخنی در زمینهی مشکلات مسکن بزنیم. دولت در سال ۹٢ به طور متوسط ٧٧٠ هزار واحد مسکونی تولید میکرد. این رقم از سال ٩٣ به بعد روند نزولی به خود گرفته است و تاکنون به حدود ۴٠٠ واحد در سال رسیده است. یکی از طبعات این سهل انگاری افزایش نرخ مسکن و تبدیل شدن آن به کالایی سرمایهای در تهران شده است. بله! صحبت از همان طرحهای مسکن مهری است که وزیر مسکن، راه و شهرسازی دولت، آقای آخوندی، آنها را مزخرف میخواند. یا در زمینهی ایجاد شغل هنوز هم با مشکل مواجهیم و جوانان زیادی با وجود تخصص از بازار کار بی نصیب هستند. با وجود اینکه میدانیم ظرفیتهای گوناگونی برای ایجاد شغل در کشور وجود دارد.
اینها گوشهای از مشکلات موجود در کشور به همراه راهکارهایی عملیاتی برای بهبود وضع موجود بود که برخاسته از نظرات کارشناسان مختلف تحریم و بحثهای اقتصادی است. اما با این همه میبینید هشت سال است که تمام آنچه از رئیس جمهور و اطرافیانش میشنویم صحبت از مذاکره و رفع تحریم و تعامل با جهانی است که ظاهرا در چند کشور اروپایی و آمریکا خلاصه شده است. اصلا وقتی تصویر آقای روحانی را میبینیم، یاد مذاکره و رفع تحریم و برجام میافتیم.
خطرناکتر از آقای روحانی و جریانی که حامی ایشان بوده است، چه میتواند باشد؟! آیا روحانی یک شخص بود که بعد از هشت سال تمام میشود و میرود؟! من فکر میکنم خطرناکتر از ایشان، فکر و نگاهی بود که ایشان به کشور تزریق کرد. صحبت از نگاهی است که مردم توانمند و با استعداد کشور را مقابل دشمنانش خلع سلاح میکند. به جای آنکه به تواناییهای آنها اهمیت بدهد و کار را به دست آنان بسپارد تا خویش در مسائل گرهگشایی کنند، میخواهد همه چیز را با مذاکره حل نماید. مگر مردم ما از تبار انقلاب نیستند؟! از تبار همان جوانانی که در دفاع مقدس آبروی ایران شدند؛ همانها که با دست خالی شروع کردند و در مقابل دشمن ایستادند تا زمانی که آنها را به بال بال زدن انداختند. مگر در منطق قرآنی ما نیست که " وَلَا تَهِنُوا۟ وَلَا تَحۡزَنُوا۟ وَأَنتُمُ ٱلۡأَعۡلَوۡنَ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِینَ"؛ آری! اگر ایمان داشته باشیم و اگر صبور و مقاوم باشیم میتوانیم در مقابل زورگوییهای دشمنان ایستادگی کنیم و در مسائل داخلی خودمان گرهگشایی کنیم. متاسفانه نگاه تنبلی و سستی و سازش در مقابل زور در لایههایی از مردم رسوخ کرده است. بعضی از مردم باور کرده اند که کاری از دست خودمان بر نمیآید و باید توسریخور باشیم. انفعال و سستی یکی از آفاتی است که میتواند مزاحم حرکت آدمی در مسیر رشد و تعالی باشد. آفت دیگر انحراف است. انحرافی که ناشی از تحریف دیگران است. آدرسهای غلط دادن و مسیرهای غبارآلود و نامطمئن نشان دادن برای حل مشکلات؛ و همین بود که رهبر حکیم انقلاب فرمودند " اگر جریان تحریف شکست بخورد، تحریم هم شکست خواهد خورد؛ جنگ، جنگ ارادهها است." بله! اگر توافقی ضعیف صورت بگیرد، بعدها میشود آن را تغییر داد و یا از آن خارج شد؛ اما اگر ارادهی مردمی در مقابله با دشمنان و حل مشکلات ضعیف شد، زمان خواهد برد تا دوباره ارادهی آنها تقویت شود. طول میکشد تا آن حس عزت و اقتدار و توانمندی در آنها جان بگیرد.
انتخابات ١۴٠٠ نزدیک است. ساختار و نظام اسلامی بستری مناسب برای خدمت کردن و روی کار آمدن دولتی دلسوز و خیرخواه مردم است. امیدواریم با آمدن دولتی جوان و مقاوم و با ایمان، گرههای اقتصادی و معیشتی باز شود، جوانان مرز و بوم و پیشرفتهای علمی آنان بیش از پیش دیده شوند و عزت و اقتدار ایرانی فزونی یابد. ان شاء الله...