اسیدوز متابولیک چیست و چگونه درمان می‌شود؟

اسیدیته خون با تعیین pH اندازه‌گیری می‌شود. pH پایین‌تر به این معنی است که خون شما اسیدی‌تر است، در حالی که pH بالاتر به معنی قلیایی بودن خون است. pH خون باید حدود 7/4 باشد. اسیدوز متابولیک (metabolic acidosis) زمانی اتفاق می‌افتد که خون حاوی مقدار زیادی اسید است و pH آن به 7/35 یا کمتر می‌رسد. ریه‌ها و کلیه‌های شما معمولا عدم تعادل خفیف pH را رفع می‌کنند، اما مشکلات مربوط به این اندام‌ها می‌تواند به تجمع اسید اضافی در بدن و خون منجر شود. در مقاله امروز، درباره علائم و عوارض اسیدوز متابولیک در کودکان و بزرگسالان صحبت می‌کنیم و راه‌های درمان این مشکل را توضیح می‌دهیم. تا انتهای این مطلب با ما همراه باشید.

علائم اسیدوز متابولیک

اسیدوز متابولیک علائم متعددی دارد که شامل موارد زیر هستند:

• تنفس سریع و کم عمق
• گیجی
• خستگی
• سردرد
• خواب‌آلودگی
• کاهش اشتها
• زردی
• افزایش ضربان قلب
• تنفسی که بوی میوه می‌دهد (نشانه اسیدوز دیابتی یا کتواسیدوز است)

اسیدوز متابولیک شدید ممکن است باعث مرگ شود.

عوارض افزایش اسیدیته خون

در صورتی که اسیدوز متابولیک به سرعت درمان نشود، مشکلات زیر را ایجاد می‌‎کند:

• سنگ کلیه
• بیماری مزمن کلیه
• نارسایی کلیه
• بیماری استخوانی
• تاخیر رشد در کودکان

دلایل اسیدوز متابولیک

چهار علت اصلی برای اسیدوز متابولیک وجود دارد که عبارتند از:

• اسیدوز مرتبط با دیابت: وقتی دیابت دارید و انسولین کافی دریافت نمی‌کنید، بدن شما به جای کربوهیدرات از چربی به عنوان منبع سوخت استفاده می‌کند و این باعث تولید کتون می‌شود. وجود کتون زیاد در خون با افزایش اسیدیته همراه است.
• اسیدوز هیپرکلرمیک: اسیدوز هیپرکلرمیک زمانی ایجاد می‌شود که بدن شما بیش از حد بی‌کربنات سدیم از دست می‌دهد. این اتفاق ممکن است به دلیل زیاده‌روی در مصرف ملین‌ها، استفراغ یا اسهال شدید رخ دهد.
• اسیدوز لاکتیک: اسیدوز لاکتیک زمانی اتفاق می‌افتد که اسید لاکتیک زیادی در بدن شما وجود داشته باشد. وقتی در بدن اکسیژن کافی یافت نمی‌شود، سلول‌های عضلانی و گلبول‌های قرمز خون شروع به تولید اسید لاکتیک می‌کنند. از دلایل اسیدوز لاکتیک می‌توان به نارسایی کبد، قند خون پایین، سوء مصرف الکل، سرطان، تشنج، نارسایی قلبی و ورزش شدید اشاره کرد.
• اسیدوز توبولار کلیوی: اسیدوز توبولار کلیوی زمانی ایجاد می‌شود که کلیه‌های شما نتوانند اسید را به اندازه کافی از طریق ادرار دفع کنند.

عوامل خطر

اسیدوز متابولیک در نارسایی کلیه و بیماری مزمن کلیه شایع است. اسیدوز متابولیک در سوختگی هم دیده می‌شود. سایر عواملی که می‌توانند خطر ابتلا به این عارضه را افزایش دهند عبارتند از:

• پیروی از رژیم غذایی پرچرب که کربوهیدرات کمی دارد
• چاقی
• کم آبی بدن
• مسمومیت با آسپرین یا متانول
• دیابت
• مسمومیت با مونوکسید کربن

راه‌های تشخیص افزایش اسیدیته خون

تشخیص زودهنگام می‌تواند تفاوت زیادی در بهبودی شما ایجاد کند. پزشکان از روش‌های زیر برای تشخیص اسیدوز متابولیک استفاده می‌کنند:

1. شکاف آنیونی
   

شکاف آنیونی تفاوت بین الکترولیت‌های دارای بار مثبت و منفی را در خون شما نشان می‌دهد. الکترولیت‌ها مواد طبیعی مانند منیزیم، سدیم و کلسیم هستند که به کنترل تعادل بین اسیدها و بازها کمک می‌کنند. الکترولیت‌ها بار الکتریکی دارند. اگر تفاوت بین الکترولیت‌های دارای بار مخالف خیلی زیاد یا خیلی کم باشد، پزشک متوجه می‌شود که مشکلی وجود دارد.

1. گازهای خون شریانی
   

این آزمایش مقدار اکسیژن و دی‌اکسید کربن خون و همچنین pH را نشان می‌دهد. یک پانل متابولیک پایه عملکرد کلیه‌ها را بررسی کرده و سطح کلسیم، پروتئین، قند خون و الکترولیت را اندازه‌گیری می‌کند. اگر این آزمایش‌ها با هم انجام شوند، می‌توانند انواع مختلف اسیدوز را شناسایی کنند.

1. آزمایش ادرار
   

اگر پزشک به اسیدوز متابولیک مشکوک باشد، نمونه ادرار شما را آزمایش می‌کند. پزشک با بررسی pH متوجه می‌شود که آیا اسیدها و بازها به درستی از بدن حذف می‌شوند یا خیر.

1. سایر آزمایش‌ها
   

ممکن است برای تعیین علت اسیدوز به آزمایش‌های دیگری هم نیاز داشته باشید. اگر اسیدوز تنفسی برای شما تشخیص داده شود، پزشک سلامت ریه‌ها را با استفاده از تصویربرداری از قفسه سینه یا تست عملکرد ریه بررسی می‌کند.

درمان اسیدوز متابولیک

اسیدوز متابولیک درمان دارد، اما درمان آن به نوع و علت افزایش اسیدیته بستگی دارد:

• اسیدوز ناشی از نارسایی کلیه با سیترات سدیم درمان می‌شود.
• بیماران دیابتی مبتلا به کتواسیدوز مایعات داخل وریدی و انسولین دریافت می‌کند تا pH متعادل شود.
• درمان اسیدوز لاکتیک بسته به علت آن ممکن است شامل مکمل‌ بی‌کربنات، مایعات داخل وریدی، اکسیژن یا مصرف آنتی‌بیوتیک باشد.
• به افراد مبتلا به اسیدوز هیپرکلرمیک بی‌کربنات سدیم خوراکی داده می‌شود.

بی‌کربنات

بی‌کربنات سدیم یا جوش شیرین اغلب به افراد مبتلا به انواع خاصی از اسیدوز متابولیک داده می‌شود. این ترکیب شیمیایی با خنثی کردن اسید معده به درمان سوزش سر دل هم کمک می‌کند.

وقتی برای درمان اسیدوز متابولیک از بی‌کربنات سدیم استفاده می‌شود، این ماده می‌تواند باعث قلیایی شدن مایعات بدن یا افزایش pH شود. پزشک ممکن است بی‌کربنات سدیم را به صورت خوراکی یا تزریقی تجویز کند. دریافت این ماده زمانی مفید است که اسیدوز به دلیل از دست دادن بی‌کربنات، برای مثال از طریق اسهال، ایجاد ‌شده باشد.

پیش‌گیری از اسیدوز متابولیک

شما نمی‌توانید از اسیدوز متابولیک جلوگیری کنید. با این حال، رعایت نکات زیر به کاهش خطر بروز آن کمک می‌کند:

• نوشیدن آب زیاد و استفاده از سایر مایعات
• کنترل قند خون (اگر دیابت دارید)
• اجتناب از مصرف الکل

کلام پایانی درباره اسیدوز لاکتیک

اسیدوز متابولیک مشکلی است که باعث تجمع اسید در بدن شما می‌شود. در بعضی از افراد این بیماری به طور کامل بهبود می‌یابد، اما تعدادی از بیماران با عوارضی مثل اختلال عملکرد اندام‌ها، نارسایی تنفسی و نارسایی کلیه مواجه می‌شوند. اسیدوز متابولیک شدید می‌تواند باعث شوک یا حتی مرگ شود. شانس بهبودی شما به علت بروز این مشکل بستگی دارد. درمان سریع و مناسب هم می‌تواند اثرگذار باشد. اگر علائم افزایش اسیدیته را تجربه کردید، حتما به دکتر گوارش مراجعه و یا با مشاوره آنلاین متخصص گوارش مشورت کنید (به خصوص اگر بیماری خاصی دارید که روی کلیه‌های شما تاثیر می‌گذارد). برای مشورت با بهترین متخصصان می‌توانید به سایت درمانکده مراجعه کنید.

منابع:

https://www.healthline.com/health/acidosis

https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/24492-metabolic-acidosis