شمارۀ ۱۰۶ | مروری بر آنچه که بر سرمان آمده و آیندۀ در انتظارمان | سامان اسماعیلی
جنگ دوازدهروزۀ اخیر میان ایران و اسرائیل، نه یک تقابل نظامی، بلکه آینهای تلخ بود که لایههایی از واقعیت حکمرانی سرزمین ما را آشکار کرد. هرچند که این جنگ ازنظر زمانی کوتاه بود؛ اما به نظر میآید که مقدمه و پیشزمینهای طولانی از قبل داشته و تبعاتی عمیق نیز خواهد داشت. در این یادداشت تنها قصد دارم اثری برای آینده به جا بگذارم تا موقعیت، ذهنیت و نظرات امروزمان دربارۀ این جنگ از یاد نرود.
بمباران شهرها، جانباختن بیگناهان، تخریب زیرساختها، سهمیهبندی بنزین، جیرهبندی برق، قطعی گستردۀ اینترنت، تعطیلشدن شهرها، تعدیل کارمندان در بخش خصوصی و تعطیلی تعدادی از کسبوکارها بخشی از رنجی است که در این جنگ -مثلاً- کوتاه، عموم مردم مبتلا به آنها شدند. دراینبین جانباختن عزیزان و کشتهشدگان غیرنظامی مطمئناً مهمترین عارضۀ جنگ است که تنها در قالب چند خط در اخبار روزمره گم میشوند؛ اما نه آمار هستند و نه عدد، بلکه انسانهایی هستند که رؤیاها و زندگیهایشان از دست رفته است. امید، دیگر جانباختۀ جنگ و ناامنی است که در میان انفجارها و آژیرهای خطر، کشته میشود. امید، هرچه باشد و هرچند ضروری، با خوشخیالی فاصله دارد. نمیتوان به موشکها و جنگندهها با سادهاندیشی نگاه کرد؛ چراکه جنگ واقعیتی پیچیده و تلخ است. در نهایت و با همۀ اینها، مردم -گاهی از ترس و گاهی از سر میهندوستی- کنار هم ایستادند؛ امیدوار یا تنها تظاهرکننده به امیدواری.
این جنگ بار دیگر نشان داد که واقعیتهایی که پیشتر انکار میشدند، امروز در برابر چشم همگان قرار گرفتهاند؛ آسیبپذیری امنیتی، واگذاری آسمان، ضعف دیپلماسی، سردرگمی در تصمیمگیری و نبود شفافیت. کسانی که بیوقفه از توان دفاعی سخن میگفتند، امیدواریم که دریافته باشند که امنیت بدون نقد و بازنگری دوام نمیآورد، سیاستگذاری امنیتی در اتفاقات ریزودرشت پیرامونمان جوابگو نیست و شاید نباید هر هفته، هر روز و هر ساعت سراغ ادبیات تهدیدآمیز در ارتباط با دیگران رفت. آنچه در چند دهۀ گذشته رخ داده است، توسط همگان باید مرور شود.
همزمان مفاهیمی چون «همدلی» و «وحدت ملی» بار دیگر وارد ادبیات رسانهای شدند؛ اما این واژهها اگر پشتوانهای از صداقت نداشته باشند، به ابزار سانسور تبدیل میشوند. وقتی نقد خاموش میشود، اعتماد فرو میریزد. وقتی فقط یک صدا شنیده میشود، دیگر نمیتوان از همدلی واقعی سخن گفت و اما پرسشهای بنیادین هنوز بیپاسخ ماندهاند. چرا جنگ آغاز شد؟ چه هزینههایی تحمیل شد؟ چه تصمیمهایی در پشت درهای بسته بر سرنوشت ما سایه انداختند؟ و آیا اصلاً کسی مسئولیتپذیر است؟ خاموشکردن نقد و بستن فضا، راه را برای تکرار اشتباهات گذشته هموار میکند. مردم بار دیگر در بحران ایستادگی کردند.
اما این بار فقط تابآوری کافی نیست. جامعهای که به آینده میاندیشد به مشارکت، شفافیت و پاسخگویی نیاز دارد، نه صرفاً سکوت و تحمل؛ چراکه هر سکوت و تحمیلی تاریخ انقضایی دارد. آیا در سایۀ تهدید و ناامنی میتوان از توسعه سخن گفت؟ پیشرفت تنها زمانی ممکن است که مردم احساس امنیت، امید و اثرگذاری داشته باشند. در کوتاهمدت، این جنگ و بیاعتمادی بر اقتصاد، آموزش، مهاجرت و رسانه تأثیر گذاشته است. سرمایهگذاری کاهش مییابد، دانشگاهها محدودتر میشوند و رسانهها محتاطتر. در آینده از دل همینها، بحرانها ساخته میشود.
آیا فردایی پس از آتشبس وجود دارد؟ یا همیشه قربانی سیاستها خواهیم بود؟ پاسخ ساده است: ایران خواهد ایستاد؛ نه به پشتوانۀ ساختارها، بلکه به اتکای مردمی که میپرسند، میخواهند و میکوشند. مردم گنجینۀ واقعی کشورند و حکومت باید برای مردم باشد. آینده ممکن است؛ نه رؤیایی، بلکه بر پایۀ واقعیت و مشارکت. حتی اگر امروز تاریک باشد و ساختارها در برابر تغییر مقاومت کنند، آینده را نمیتوان متوقف کرد. ایران باقی میماند، نه بهخاطر دولتها، بلکه بهخاطر مردمی که این خاک را دوست دارند و از ساختن دست نمیکشند. این سرزمین شایستۀ آیندهای روشن است، آیندهای که شاید با گفتوگو ساخته شود، اگر بخواهیم؛ اما به یاد داشته باشیم: مسیر صلح بیدردسر نیست.