شمارۀ ۱۰۶ | روایتی از جنگ جهانی دوم و سرنوشت آلمان و ژاپن | محمدرضا زینالعابدینپور
صبح یکشنبه، ۷دسامبر1941، نیروی دریایی امپراتوری ژاپن به پایگاه نیروی دریایی ایالات متحده در پرل هاربر واقع در هاوایی حمله کرد؛ نتیجۀ این حمله واردشدن رسمی آمریکا به جنگجهانی دوم بود، جنگی ششساله بین متحدین و متفقین. متحدین متشکل از آلمان، ژاپن و ایتالیا بود و بریتانیا، آمریکا، فرانسه و شوروی کشورهای اصلی در سمت متفقین بودند. جنگی که رهبران متحدین شروعکنندۀ آن بودند و دود جنگ از همه بیشتر در چشم خودشان رفت. زیادهخواهیهای نازیها و ایدئولوژی غیرانسانی که بر پایۀ نژادپرستی بنا شده بود و بهدنبال فتح اروپا بود. از آن طرف دستدرازیهای ژاپن به بخشهایی از چین، فیلیپین و تایلند که از سالها قبل شروع شده بود و در میانۀ جنگ جهانی دوم شدت گرفته بود.
این کشورها با اعمال خود دست به دشمنتراشیهای گستردهای زدند و با ادامهدادن جاهطلبیهایشان کار را به تحریک ابرقدرتهایی مثل آمریکا و شوروی کشاندند. کشورهایی که نخست اعلان جنگی علیه این دو کشور نکردند؛ اما با تهاجم نیروهای محور به شوروی و حملۀ ژاپن به بندر پرل هاربر از این دو کشور هم برای خود دشمن ساختند؛ اما نتیجۀ این دشمنی چه بود؟ نتیجۀ تمام آن جاهطلبیها و دستدرازیها به منابع و مرزهای دیگر کشورها چه بود؟ برای آلمان فتح و ویرانی برلین، تراژدیهای غمبار مرگ، تجاوز و قحطی برای صدها هزار آلمانی، اشغال آلمان توسط نیروهای متفقین و دونیمشدن آلمان به مدت ۲۸ سال و برای ژاپن دو بمباران اتمی روی شهرهای هیروشیما و ناگازاکی و در ادامه اشغال و تسلیم همهجانبۀ امپراتوری ژاپن.
کدام ملت و کدام کشور است که اشغالشدن، سوختن، مرگ، نابودی و بمباران برای خودش بخواهد؟ اما حکومتهای ایدئولوژیزده به عاقبت جنگافروزیهایشان فکر نمیکنند. تمام هموغمشان دیگرستیزی، به عرش ملکوت رساندن ایدئولوژی فراانسانی خودشان و تحمیل زوری آن به ملت خود و دیگر ملتهای اطرافشان با بهکارگیری هر جنایت، حیله و کشتاری است که از دستشان برمیآید. روزی که خود را برتر از دیگری پنداشتند و راه سعادت خودشان را در شعلهورکردن آتش جنگها و دشمنیها یافتند، دیگر هیچ عقل سلیمی جلودار آنها نمیشود جز زبان زور. هیچ وجدانی نمیتواند جلوی تجاوزها و جنگطلبیهایشان بایستد.
گویی تمام آن غرور و ایگو همچون مادۀ مخدر برای معتادی بوده است که استعمال مخدر به او جرئت انجام کارهای پرریسک و خطرناکی میداد تا برود و بر سر بساط قمار بنشیند و قمارهای خطرناک کند. کشورهایی که با یکیدو جنگ و کسب پیروزی آنچنان سرخوش و مطمئن به قوای نظامی خود شدند و آنچنان افسانۀ شکستناپذیری خود را باور نمودند که جسارت حمله به دیگر ابرقدرتها را پیدا کردند. حماقتی که همچون پتک بر سرشان فرود آمد. زمانی متوجه حماقت خود شدند که دیگر دیر شده بود. زمانی که شوروی پشت دروازههای برلین بود و شهرهای ژاپن یکییکی در انتظار بمبهای هستهای آمریکا بودند.
جالبتر از همۀ اینها جایگاه کنونی این دو کشور در دنیاست پس از گذشت حدود ۸۰ سال از پایان جنگ. آلمان و ژاپن بهترتیب اقتصاد سوم و چهارم دنیا بعد از آمریکا و چین هستند. کشورهایی که راه سعادت خود را در حمله و تجاوز به کشورهای نامربوط به خود که گوشهای مشغول زندگی خودشان بودند، میدیدند، چطور امروز به این توسعه دست پیدا کردند؟
شاید در زمانهای گذشته، پیش از انقلاب صنعتی، رنسانس و مدرنیته بهدلیل محدودبودن تکنولوژی، سرمایههای در دسترس هم با محدودیت مواجه بود و اگر هر واحد سیاسی ثروت و سطح رفاه بالاتری میخواست، خود را مجبور به یورش به واحدهای سیاسی اطرافش میدید تا با تاراج ثروت و غنائم خود را غنی سازد؛ اما اکنون این استدلال دیگر توجیهای ندارد، چون میبینیم کشورهایی که منابع طبیعی محدودی هم دارند، چه خوب توانستهاند اقتصاد خود را سامان دهند. راز ثروتمندی و بهرهمندی مردم از رفاه در تجارت و مراودۀ بین کشورها و بازرگانها یا انتقال و پیشرفت تکنولوژیهای روز نهفته است؛ پس جنگ و دشمنتراشی فقط این راه پرسعادت بازرگانی را سد میکند؛ درحالیکه اگر منجر به الحاق خاک بیشتری هم شود، آنچنان ارزشی ندارد و ضرر مالی و جانیاش بهمراتب بیشتر و هزینهبرتر است که باعث میشود همه از جنگ گریزان باشند و صلح را نه فقط بهخاطر شیرینبودنش بهشکلی رؤیایی آرزو کنند، بلکه بهخاطر سود و منفعت فراوانی که به همراه دارد آن را هرطور که است، حفظ کنند.
چگونه ژاپن و آلمان بعد از گذراندن آن اشغالهای تحقیرآمیز و خونین توانستند جایگاه امروز خود را پیدا کنند؟ ژاپن و آلمان سالهاست که جنگافروزی را کنار گذاشتهاند تا بر روی توسعه و صنعتیکردن کشور خود انرژی صرف کنند. آیا حتماً باید اشغال شهرهای خود را با چشمان خود میدیدند که به این درک برسند؟ آیا حتماً باید میلیونها نفر را میکشتند و میلیونها نفر کشته میدادند تا متوجه شوند راه سعادت چیز دیگری است؟ آیا واقعاً آنهمه هزینههای سرسامآور و تبعاتش اجتنابناپذیر بود؟ هیچ عقل سلیمی نمیتوانست جلوی آن را بگیرد تا مثل آیندگانشان ماجراجوییها را کنار بگذارند و تنها به توسعه و بهزیستی فکر کنند؟
اگر امثال هیتلر، موسولینی، صدام و بنلادن نتوانستند با هزینهکردن زندگی مردمشان، به هیچکس حتی خودشان سعادت هدیه بدهند، پس امروز هم کسی نمیتواند. برخلاف تصور عامۀ مردم، بشریت امروز صلحآمیزترین دوران خود را از روزی که تمدنها شروع به شکلگرفتن کردند، تجربه میکند که قبلتر به دلایلش اشاره شد. باید دانست که امروز بزرگترین تهدید برای این صلح، ایدئولوژیهایی است که ذاتاً از افکار انسانگرایانهای که بهدنبال زیست سالمتر است، ریشه نمیگیرند؛ بلکه با تکیه بر نژادپرستی، افکار مذهبی افراطی، محدودکردن آزادیهای فردی یا مواردی ازایندست بهدنبال این هستند تا نظم نوین جهانی را بر هم زده، با اصول انسانی شکلگرفته مبارزه کنند و از هرجومرج در نبود صلح تغذیه کنند.
با یک تغییر نگرش عاقلانه، امروز هم میتوان جلوی جنگها را گرفت و با تغییر افکار ایدئولوژیزدۀ ماجراجویی که با دیدگاهی اینترناسیونالیستی قصد تحمیل خود بر دیگران را دارند، به دیدگاهی که اولویتش ملیگرایی و میهندوستی با افکاری توسعهمحور که سعادت مردمش را دنبال میکند، نه ارضای ایدههای آخرالزمانی، تغییر مسیر داد. زمانی که کسی کشور خود را بهسمت دخالت، دشمنتراشی و ایجاد تنش با دیگر کشورها سوق میدهد، خود را به خطر مورد حمله قرار گرفتن توسط دیگران و تکرار سرنوشت ژاپن و آلمان دچار میکند. اگر اولویت کشورها از تخاصم و دیگرستیزی به مصلحتاندیشی میهندوستانه و توسعهخواهی تغییر کند، میتوان بهسادگی از آنهمه مرگ، رنج، تحقیر و اشغال با کمترین هزینه دوری کرد.