شمارۀ ۹۰ | خشت دوم | محمدرضا زینالعابدینپور
تلاش همیشگی تاریخیمان، حفظکردن ساختارهای از پیش موجود بوده است؛ تلاش برای مفتخربودن به وجودشان، تراژدیساختن از تاریخ استبدادزده و پرفلاکت میهنمان یا فیلسوف و متفکرساختن از عارفان مُتوهمش. مواجهه با دنیای رو به توسعۀ غرب، سیلی محکمی بود که بر صورت ما خورد؛ اما باز هم بیدارمان نکرد و به داشتن جرئت برای اقرارکردن به عقبماندگیمان، منجر نشد. با آمدن اسم کشوری مانند «انگلیس»، به جای اینکه واقعبینانه بپذیریم در صورت بازنشدن پای آنها به خاکمان، هنوز با اولیهترین اصول بهداشتی آشنایی و به اشکال مختلف تکنولوژی دسترسی نداشتیم یا حتی با شیوۀ قانونگذاری مدرن غریبه بودیم، خونمان از استعمار ناجوانمردانۀ انگلیسیها به جوش میآید.
چرا این ضعیف بودنمان را نمیپذیریم؟ شاید چونکه لوح گلی ۲۵۰۰ سالۀ کوروش که از حقوق بشر حرف میزد، برای مفتخرماندن کافی است؛ اما از کجا میآید این غرور؟ از کجا نشئت میگیرد این فرار از حقیقت؟ جواب را باید در احساسات گذشتهگرایانه و نوستالژیک جمعی ملتی یافت که حاضر نیستند کوه خیالیای که از جامعه و تاریخ در ذهن خود ساختهاند را تخریب کنند و از نو بسازند. چرا؟ احتمالاً سختشان است و حوصلۀ آن را ندارند یا میترسند که نتوانند جایگزینی را بیابند.
امروز، پتک ضروریترین ابزار برای بازسازی هویتمان است تا بتوانیم این همه خودشیفتگی کاذب بینتیجه را درهم شکنیم. به کسی نیاز داریم که تمام ناتوانی و شکستهایمان را در صورتمان بکوبد، تحقیرمان کند و قانعمان سازد آنچه در ذهنمان از خود ساختهایم، چقدر از واقعیت دور است. بعد از آن نیز، باید دریابیم که چرا اینقدر از حقیقت دور هستیم. دیگران چه دارند که ما نداریم؟ چرا از ابر توهمهایمان پایین نمیآییم تا مقداری هم به زندگی زمینیمان وفادار باشیم؟ ترجیح دادیم کلیشههای پیشین را همانطور که هستند، به عنوان بدیهیات بپذیریم. آیا واقعا همانقدر که فکر میکنیم، عناصر فرهنگیمان بدیهی و درست هستند؟ اگر نه، چرا شبانهروز تلاش میکنیم که کسی خدشهای به آنها وارد نکند یا حرفی نزند تا مبادا یک وقت خاطر پرچمداران و یا تودههای دنبالکننده این نحلههای فکری و رفتاری مکدر شود؟ برای شکستن این بتهای فکری -که چند ده سال تلاشی برای بازنگری آنها نکردهایم- باید چارهای اندیشید.
اساساً رفتار جمعیمان نیاز به تحول و رنسانسی برای رامشدن دارد تا سرکشی و خودبزرگبینی را کنار بگذارد. از توهم برترین و اصیلترین و تکوتنهاترین جواب درست ممکن بودن، بیرون بیاید و قبول کند که جوابهای بهتری از آنچه او میانگاریده، وجود دارد. بینتیجهماندن جوابهای پیشین ما، خبر از نیاز به یک تغییر گسترده در شیوۀ روشانگاری جمعی ما میدهد.