یادداشت/ ویژهنامه نوروز۹۸ - محمد جوانمرد

وقتی از من متنی برای ویژهنامهی عیدِ «در دانشکده» خواستند، با خود میاندیشیدم که دربارهی چه بنویسم؛ دربارهی آن شبهای آخر اسفند که به پای ویژهنامه صبح میشد؟ دربارهی نوروز؟ یا دربارهی خاطرات آن سالهایم در دانشگاه؟ دستآخر تصمیم گرفتم از دریچهی امروزی که در آن هستم بنویسم؛ از نگاه دانشآموختهای که هر بار از جلوی دانشکده رد میشود، خودش و دوستش را میبیند که روی نیمکتِ بالای تأسیساتِ جلوی دانشکده نشستهاند و حرف میزنند و از آن بالا بقیه را میپایند؛ دانشجوی سابقی که بههنگام گذر از بید مجنونِ روبهروی نمازخانهی دانشکده، هنوز صدای خندهها و عربدههای خود و دوستاناش در تالار ذهن او میپیچد؛ در حالی که روی چمنها دراز کشیدهاند و هیچکدام متوجه سبز شدن شلوارهایشان نیستند.
راستی وقتی چیزی میگذرد، از آن برای ما چه میماند؟ بار اولی که این پرسش تمام ذهنام را تسخیر کرده بود، در مرزهای کودکی و نوجوانی بودم. شاید مضحک به نظر برسد، که حتما هم میرسد، اما ماجرای این فکر با یک دانه پفک آغاز شد. آن وقتها، هر بار که میخواستم آخرین دانهی پفکام را بخورم، با خود میگفتم بهراستی وقتی لذت این تجربه، با خوردن این دانهی آخر به پایان میرسد، اصلِ تجربه کردناش چه ارزشی دارد؟ از آن تجربههای گذشته چه برای «حالِ» ما باقی میماند؟ و حتی پیشتر میرفتم و از خودم میپرسیدم انسانها در دمِ مرگ، وقتی همهی لذتهایشان را پشت سر گذاشتهاند، چه فرقی با یکدیگر دارند؟ آن زمان، به این نتیجه رسیدم که پاسخِ همهی این پرسشها یک واژه است: خاطره؛ زیرا وقتی تجربههای لذتبخشام را به یاد میآوردم، لذتی در خود احساس میکردم و میپنداشتم که این تنها چیزی است که از آن برایام باقی مانده است.
اما امروز، نه خاطره را امری بهکلی مربوط به گذشته میدانم و نه معنای حال را امری بهکلی مربوط به حال! همهی ما تجربههای تلخی داشتهایم که پس از مدتی با یادآوری آنها، احساس شیرینی به ما دست میدهد و یا خاطرات شیرینی که بعدها مزهی بادامهای تلخ را در دهانمان زنده میکنند. البته اینها تنها نمونههای بارزی هستند که ما در آنها متوجه دگرگونی درکمان از خاطرات میشویم؛ وگرنه معنای تمام خاطرات ما، متناسب با آنچه پس از آنها تجربه میکنیم تغییر میکند. در بیشتر موارد ما به این دگرگونیها آگاه نمیشویم و میپنداریم که آن گذشته، همواره همانطور که اکنون میپنداریم بوده است. نمونهی این فرایند را در ابعاد کل تاریخ بشری هم در آثار نویسندگان و شاعرانِ بسیاری میبینیم؛ چیزی که بهاصطلاح به آن پندار «گذشتهی طلایی» میگویند. از سوی دیگر، «حالِ» ما هم، همواره مکالمهای میان گذشته و تجربههای لحظهای ما است. ما در رویارویی با تجربهها، همواره عقبهای از گذشته به دوش میکشیم؛ عقبهای که پیشفرضها و چارچوبهای ذهن ما را در درک اکنون خود شکل میدهد. حتما برایمان پیش آمده است که با یک مکان، یک کافه، سینما، دانشگاه یا حتی یک شهر، خاطرهی بدی داشته باشیم و وقتی بار دیگر به آنجا میرسیم، سایهی سنگین آن خاطره را بر حسِ اکنونمان احساس کنیم. از این پیچوخم مفهومها که بگذریم، من فکر میکنم کارکردِ تاریخهای خاص، مانند همین عید یا تاریخ اولین دیدار با فردی خاص، آن است که با یادآوری گذشته، مکالمهی میان حال و گذشتهیمان را شدت میبخشد و این امکان را فراهم میکند تا هم دگرگونیهای معنایی خاطراتمان را به سطح خودآگاه ارتقا دهیم و هم سایههای گذشته بر چارچوب ذهنمان در رویارویی با تجربههای اکنون را.
از این نگاه، من هنوز آنجا در حال تحصیلام. هنوز همان شب است که ویژهنامه باید تا فردا آماده شود و جدول کلمات متقاطع هنوز نرسیده است. هنوز روی آن نیمکت بالای تأسیساتِ جلوی دانشکده نشستهام، با دوستام حرف میزنم و پسری را میبینم که گویی چند سال بزرگتر شدهی خود من است و با چشمانی خاطرهبار از ما میگذرد. و هنوز در همان غروب بهاری، وقتی باد بوی توتهای سفید و چمنهای تازه کوتاه شدهی آغشته به غروب را به صورتام میکوبد، روی چمنهای زیر درخت بید، با دوستانام عربده میزنم و نه متوجه سبز شدن شلوارم هستم و نه گذر کسی که صدای خندههای ما، برای همیشه در تالار ذهناش خواهد پیچید.