ویژهنامۀ نوروز 1403 | مصاحبه با استاد محبوب دانشکده در سال 1402، دکتر فرهاد خراشه | سنا نجفی
ما ایرانیان در نوروز رسومی داریم؛ از خانهتکانی و خرید عیدانه بگیر تا دیدوبازدید و سبزیپلو با ماهی شب عید. نشریه هم بهعنوان یکی از دوستداران نوروز، آدابورسوم قدیمی خود را پاس میدارد. یکی از مهمترین این رسمها، نظرسنجی سالانۀ محبوبترین استاد دانشکده است. طی نظرسنجی امسال که در گروه همکاران نشریه برگزار کردیم، دکتر خراشه بهعنوان استاد محبوب انتخاب شدند. ما نیز فرصت را غنیمت شمردیم و مصاحبهای با ایشان ترتیب دادیم.

شما اصالتاً اهل کجا هستید؟ چه فرهنگی از شهر خود را خیلی دوست دارید؟
پدرم یزدی و مادرم کرمانی است و خودم سال 1340 در تهران متولد شدم. تقریباً تا سال 1355 ایران بودم و بعد من را برای تحصیل به کانادا فرستادند. سه سال آخر دبیرستان، چهار سال دورۀ کارشناسی، دو سال کارشناسی ارشد و 5-6 سال هم دکترا و پسادکترا را طی سالهای 1355-1372 در کانادا گذراندم و بعد به ایران برگشتم و در دانشگاه شریف مشغول به کار شدم.
یزد شهری است که از نظر آبوهوایی شرایط خاصی دارد؛ کم آبی، خشکی و بودن در حاشیۀ کویر. این موارد باعث شده شرایط سختی برای زندگی ساکنانش ایجاد شود. در یزد افرادی بودند که من به آنها نسل طلایی میگویم و احترام زیادی برایشان قائل هستم. افرادی که شاید چیزی جز همت بلند، پشتکار، صداقت و درستکاری نداشتند. همچنین چون یزد شهر مذهبی است، ایمان و توکل به خدا را نیز درنظر داشتند. همۀ اینها در کنار هم قرار گرفتند و باعث شد آن نسل به چیزهایی که میخواستند، برسند؛ با اینکه از صفر و حتی زیر صفر شروع کردهبودند. درعینحال، تعدادی از اقلیتهای مذهبی هم در یزد زندگی میکنند و با هم ارتباطات بسیار خوبی دارند.
فکر میکنید چه چیزی باعث شده طی چند سال در نظرسنجی نشریۀ دردانشکده، بهعنوان استاد محبوب انتخاب شوید؟ آیا تلاش کردید که استاد محبوبی باشید؟
فکر میکنم لزوماً برای اینکه استاد محبوبی باشم، تلاش نکردهام؛ به قولی «ما آنچه را که میکاریم، درو میکنیم.» بنابراین من معتقدم که من باید به دانشجویان احترام بگذارم تا آنها نیز به من احترام بگذارند. علاوهبراین، همیشه سعی کردم رابطۀ خوبی با دانشجویان داشته باشم و این بیشتر با همان احترام متقابل حاصل میشود. اگر بخواهیم نگاه از بالا به پایین داشته باشیم، در این صورت فقط احترام در ظاهر رعایت خواهدشد و در باطن نخواهدبود. طی این سالها، بچهها هر سال «ترین»هایی را انتخاب میکردند و انجمن کیمیا، یکی-دو بار از من بهعنوان استاد آموزشی برتر تقدیر کردند. اینها همیشه باعث دلخوشی من بودهاند. الان که سنم بالاتر رفته، ممکن است سر کلاس درس انرژی گذشته را نداشته باشم؛ اما همیشه سعی میکنم چیزی کم نگذارم. در کنار اینها، چون دانشگاه مانند خانۀ دوم آدم است، همیشه تلاش میکنم همانطور که اعضای خانواده پیگیر احوال هم هستند، من هم گاهی پیگیر احوال دانشجویانم باشم و با توجه تفاوتهای فراوان نسل شما و نسل من، سعی میکنم بیشتر به این اختلافات دامن نزنم. به نظر من، اصل این است که احترام دانشجو حفظ شود و به کسی آزارواذیت نرسانم. البته استادهای دیگر هم همینطور هستند؛ اما ممکن است بچهها بتوانند با بعضی اساتید راحتتر صحبت کنند و شاید من جزو آن اساتید باشم.
اگر میتوانستید هرکسیکه میخواهید را ملاقات کنید، چه کسی را دوست داشتید ببینید؟
راستش شخص خاصی را مدنظر ندارم. افرادی هستند که کارهای خوبی در جامعه انجام میدهند و منفعت و خیرشان به جامعۀ اطرافشان میرسد. دفعۀ پیش که این سؤال را در یکی از همین مصاحبهها از من پرسیدهبودند، فکر میکنم گفتهبودم: «دوست دارم با یک مربی فوتبال ملاقات کنم.» چون آن زمان بحث فوتبال داغ بود. بههرحال، یک مربی فوتبال هم مثل یک استاد دانشگاه با افراد جوانی سر و کار دارد و بینشان اختلاف نظر و سلیقه هست. به همین خاطر دوست داشتم بدانم چگونه عمل میکنند؛ اما حالا که فکر میکنم، دوست دارم هرکسی که کار خیر انجام بدهد و سعی کند به نوعی کمککننده باشد را ملاقات کنم. برای مثال، دیروز داشتم مطلبی دربارۀ سیلی که در سیستان و بلوچستان آمده، میخواندم و گفتهشد: «یکی از وسایلی که بهشدت نیاز دارند، چادر است.» در گروهی که دنبال میکردم، فردی بدون لحظهای وقفه، تعداد چادرهای مورد نیاز را پرسید و هزینهاش را تقبل کرد. دوست دارم چنین افرادی را از نزدیک ببینم و با آنها صحبتی داشته باشم تا ببینم در افکارشان چه میگذرد که بیدرنگ آمادۀ کمکرسانی هستند
از سنتهایی که در نوروز انجام میشود، سنتی هست که به آن علاقه داشتهباشید؟
از چهارشنبهسوری تا سیزدهبهدر، رسوم مختلفی انجام میشود. دیدوبازدید خوب است؛ ولی الان نمیدانم مثل قدیمها صورت میگیرد یا نه. وقتی آدم پا به سن میگذارد، این دیدوبازدیدها کم میشود. من یادم است وقتی بچه بودم، نوروز برایم جور دیگری بود. این مسائل خیلی مهم بود که اول به دیدن بزرگان فامیل برویم. البته ما هم دلمان به عیدیهایی که میگرفتیم خوش بود. فکر میکنم این دیدوبازدیدها درحالحاضر کمرنگ شدهاند. امروزه در زندگی مشغلههای بسیاری هست و شاید به این دلایل، این سنتها مثل قدیم انجام نشوند. بهطورکلی، من سنت دیدوبازدید را پسندیدهترین سنت دوران نوروز میبینم و امیدوارم بیشتر رواج پیدا کند.
اگر برگردید به زمانیکه دانشجو بودید، چه توصیهای به خودتان میکردید؟
من اگر زمان دانشجویی در ایران بودم، ورودی سال 1358 میشدم. امروز وقتی داشتم از در ورودی بهسمت دانشکده میآمدم، اسم بعضی از شهدای زمان جنگ را روی تابلوهای تازهنصبشده دیدم. یکی از شهدایی که من خانوادهاش را میشناسم، «فرهاد خادم» ورودی 1354 بود. داشتم حسابوکتاب میکردم که اگر فرهاد خادم الان زنده بود، چهار سال از من بزرگتر میبود و یکدفعه شُکی به من وارد شد که این بچهها در آن جوانی، زندگیشان را از دست دادند و... . بههرحال الان من به بچهها این توصیه را میکنم که زیاد نگران نباشند. شما الان باید درسهایتان را بخوانید و تلاش کنید که از این 6-4 سال، بیشترین استفاده را ببرید. بنابراین خیلی نباید نگران باشید که «چگونه کار پیدا میکنم؟»، «کجا پذیرفته میشوم؟»، «نمرهام چطور میشود؟» و... . البته من هم در دوران دانشجوییام نگرانیهایی داشتم. زمانیکه در خارج از کشور مشغول به تحصیل بودم، دوران جنگ بود و من هدفم این بود که بعد از اتمام تحصیلاتم به ایران برگردم. بههمیندلیل نگرانیهایی داشتم؛ ولی بههرحال باید سعی کنیم این نگرانیها را کنترل کنیم و بیمورد و زیادازحد نگران آینده نباشیم؛ چون کاری را از پیش نمیبرد. البته این نگراننبودن نباید موجب بیخیالی شود و باید سعی کنید کارهایتان را بهخوبی انجام دهید و یادگیری را در اولویت قرار دهید.
دغدغههای شما از چه جنس دغدغهای بود و فکر میکنید با دغدغههای امروز دانشجویان چه تفاوتی دارد؟
زمانیکه جنگ شروع شد، من سال اول دانشگاه بودم و وقتی انقلاب شد، من داشتم دبیرستان را تمام میکردم. همانطورکه گفتم وقتی داشتم درس میخواندم، هدفم این بود پس از اتمام تحصیل به ایران برگردم؛ اما وقتی جنگی اتفاق میافتد و آینده نامعلوم است، نگرانیهایی ایجاد میشود. آدم گاهی نگرانیهایی از این دست دارد؛ زیرا کشور دچار تغییرات ناگهانی میشود و عدم اطلاع از آینده میتواند این نگرانیها را بیشتر کند. خوشبختانه بعد از اتمام تحصیلاتم، جنگ به پایان رسیدهبود و من سال 1372 به ایران برگشتم. پس از بازگشتم شرایط سخت دوران جنگ به پایان رسیدهبود و آرامش نسبی جامعه را فرا گرفتهبود؛ با این حال، باز هم تعدادی از همدورهایهای من به ایران برنگشتند. در آن زمان بیشتر ما که در خارج از کشور درحال تحصیل بودیم، به فکر برگشت بودیم و اکثر ما به این عشق و امید رفته بودیم که درس یا کارمان را به اتمام برسانیم و برگردیم؛ اما حالا اکثریت دانشجویانی که برای تحصیل از کشور میروند، برنمیگردند.
اگر الان دانشجوی کارشناسی مهندسی شیمی بودید و مهاجرت میکردید، بعد از اتمام تحصیلتان به ایران برمیگشتید؟
نمیدانم. من همیشه به بچهها میگویم: «وقتی مهاجرت میکنید، با شرایطی متفاوت آشنا میشوید و رشد میکنید و آنوقت است که میتوانید تصمیم بگیرید برگشت را انتخاب کنید یا ماندن را.» زمانیکه من به ایران برمیگشتم، مسائل اقتصادی، مسائل مهمی بود؛ ولی زیاد مسئلۀ هنگفتی نبود. من بههرحال میدانستم اینجا دانشگاه است و حقوقی دریافت میکنی و چرخ زندگی میچرخد. میگفتم خدا بزرگ است، بالأخره کار میکنیم و شرایط بهتر میشود. آن زمان بحث اقتصاد زیاد تعیینکنندۀ موضوع برگشتن یا رفتن نبود. از طرفی، آدم همیشه به سرزمین مادری خود علاقهای دارد و نمیتوان منکر این شد.
الان میبینم که مشکل فقط مسئلۀ کار و علاقه نیست و مسائل اقتصادی هم پررنگ هستند. برای مثال، بچهها حسابوکتاب میکنند که من باید 253 سال کاری با حقوق متوسطی را انجام دهم و در این مدت خرج اضافهای هم نداشته باشم تا بتوانم خانهای برای خودم بخرم. الان نهایت برای خرید موبایل میتوانیم برنامهریزی انجام دهیم و ماشین هم دیگر دور از تصور است، خانه و مسکن که بماند. این مسائل اقتصادی روی همه، بعضیها کمتر و برخی بیشتر، فشار میگذارد و این فشارها و دغدغههای اقتصادی است که تصمیم را سختتر میکند و من این را حس میکنم.
آینده را چطور میبینید؟
عقیدۀ من این است که ما درنهایت باید آینده را مثبت ببینیم تا بتوانیم در مسیری حرکتی کنیم که به آیندهای مثبت بدل شود. بالأخره فرازونشیبهایی همیشه بوده و هست. شما بهعنوان افراد جوان همواره دوست دارید مسائل در فرصتی کم روبهبهبود بروند؛ منتها باید درازمدت را هم نگاه کرد. در درازمدت بالاوپایینیهایی به وجود میآید و ما نباید امیدمان را از دست بدهیم. امید به آینده، خوشحالی، شادی و گذشت مهماند. یادم میآید «دکتر بهادرینژاد» مجموعه سخنرانیهایی داشت به نام «عشق، آنتروپی و راه زندگی» و میگفتند: «بالأخره مسائل مادی، قسمتی از شادی آدمها را شامل میشوند؛ ولی مسائل دیگری هم هستند که بسیار تأثیرگذارند.» دربارۀ گذشت، امید به آینده و خدمت به مردم و جامعه هم گفتند. خوب است که وقتی ما هرروز صبح که بیدار میشویم، به این فکر کنیم چه کاری از ما ساخته است؟ تا کمکی کرده باشیم؟ چه خدمتی به جامعه میتوانیم انجام دهیم که قدمی مثبت برداشته باشیم؟ البته درکنار همۀ اینها سقفی هم میخواهیم که زیرش بخوابیم، غذایی که گرسنه نمانیم. ولی به مسائل مادی، لااقل در زمان ما، خیلی کم توجه میشد و بیشتر به مسائل معنوی توجه میشد. الان این موضوع کمی فرق کرده و به همین خاطر فکر میکنم که این مهاجرتهایی که میبینیم، بیشتر ریشههای اقتصادی داشته باشند و ملت میخواهند بروند تا آن سوی آبها، آیندۀ درخشانی را برای خودشان رقم بزنند. درصورتیکه شاید آن خوشبختی همین جا هم وجود داشته باشد و بهدستآوردنی باشد. بنابراین باز هم توصیهام به بچهها این است که بروید، ببینید و بعد تصمیم بگیرید. در کشورهای توسعهیافته افرادی ایرانی یا غیرایرانی هستند که با افراد داخل ایران همکاریهای علمی و اقتصادی دارند. بنابراین فاصلهها میتوانند اینگونه کم شوند و ارتباط صورت گیرد تا آیندۀ بهتری پیشروی ما باشد.
اگر استاد دانشگاه نمیشدید، چه کاره میشدید؟
من همیشه معلمی را دوست داشتم و فکر میکنم حرفۀ مقدسی است. چه در دانشگاه، چه در دبیرستان و چه دبستان. فکر میکنم اگر بهعنوان استاد به دانشگاه نمیآمدم، شاید معلم دبستان میشدم. آدم هر کاری که انجام میدهد، بهتر است طوری باشد که خیرش به دیگران برسد و شاید با چنین کاری خودمان هم از خودمان راضی باشیم. بنابراین فکر میکنم معلم میشدم چون هم علاقهمند هستم و هم از این راه میتوانم زندگی خوبی از لحاظ معنوی داشته باشم.
ما به خیلی از حرفهها آنقدر که باید بها نمیدهیم. همه میخواهند دکتر یا مهندس شوند. اینها خوب هستند؛ اما کارهای دیگری هم هست که اگر آدم با عشق انجام دهد، بسیار ارزشمند هستند. ما متأسفانه بعضی مشاغل را پایین میشماریم؛ همیشه نباید به دنبال حرفهای باشیم که پولسازتر است. باید سعی کنیم انسانیت را هم زنده نگه داریم.
در دوران تدریستان، دانشجویی بوده که خیلی در ذهنتان ماندگار شود یا کاری کرده باشد که از او الگو بگیرید؟
من دانشجویانی داشتم که هم از لحاظ پتانسیل علمی و هم از نظر اخلاقی خیلی بهتر از من بودند. مثلاً دانشجویی داشتم که دورۀ لیسانس در کاشان فارغالتحصیل شدهبود و برای کارشناسی ارشد به دانشگاه ما آمده بود و من استاد پروژهاش بودم و بسیار دانشجوی پرتلاش و جزو دانشجویان بسیار عالی بود. تکدختر بود و پدرش اجازه نمیداد برای ادامۀ تحصیل به خارج از کشور برود و با وجود استعدادش، مشغول کاری در پتروشیمی شد که بهنسبت استعدادی که داشت، حیف بود. درنهایت با پدرش صحبت کردم و بالأخره راضی شدند و در «دانشگاه دیویس» مشغول به تحصیل شد.
دانشجوی دیگری هم داشتم که اگر از نظر معدل بخواهم بگویم، دانشجوی متوسطی بود با معدل 15-14. از من درخواست کرد برایش توصیهنامه بنویسم و من هم با ملاحظاتی، نوشتم. بعد به دانشگاهی در آمریکا، اگر اشتباه نکنم، «دانشگاه میشیگان» رفت و دکترایش را در «دانشگاه USC» گرفت. دانشجوی بسیار علاقهمندی بود و فعالیتهایی در حوزۀ پلیمرها برای اندامهای حساسی مانند چشم انجام دادهبود و درادامه شرکت خودش را تأسیس کرد و یکی از محققان جوان زیر 30 سال شد. وقتی بعدها برای ارائهای به دانشگاه برگشت، هنوز آن توصیهنامه را به خاطر داشت و میگفت همه چیز از آن زمان برایش به اصطلاح روی غلتک افتادهبود.
همۀ شما دانشجویان دانشگاه شریف از بهترینهای کشور هستید؛ پس نباید خودتان را دست کم بگیرید. شما همگی پتانسیلش را دارید و باید این پتانسیل را به کار گیرید. در این صورت هرکجا که باشید، آیندۀ روشنی در انتظارتان خواهدبود. خیلی از افرادی که درحالحاضر در دانشگاههای مطرح کشور فعالیت دارند، از دانشگاه شریف و دانشکدۀ خودمان فارغاتحصیل شدهاند؛ بنابراین من به شما اعتماد صددرصد دارم و شما هم باید به خودتان اعتماد داشته باشید و مطمئن باشید از پس مشکلات برخواهیدآمد.
سؤالی هست که نپرسیده باشیم و بخواهید درموردش صحبت کنید؟
در مصاحبههای قبلی معمولاً پرسیده میشد که اگر به عقب برمیگشتید چیزی را تغییر میدادید یا خیر؟ و پاسخ من این است که «نه، چیزی را عوض نمیکردم.» خدا را شکر میکنم که فرصت بازگشت به ایران برایم پیش آمد و در فضای خوبی شروع به کار کردم. برای من نزدیکبودن به فامیل و دوستان از مسائل اقتصادی مهمتر بودند و در این محیط واقعاً 30 سال عاشقانه فعالیت کردم و اگر هم به عقب برگردم، هیچ چیزی را عوض نمیکنم.