شمارۀ ۱۰۶ | ترومای جمعی در امتداد آتشبس بیرون و جنگ درون | فاطمه مارانی و درسا سلسله
چشمانم را بستم. کرکرههای اتاقک ذهنم را پایین کشیدم تا بخوابم؛ اما با شنیدن صدای مهیبی، تمام زنگ خطرهای مغزم به صدا درآمد؛ صدایی که بهطور ممتد و همانقدر مهیب تکرار میشد. با چککردن خبرها متوجه شدم «جنگ» شده است. وقتی واژۀ جنگ جلوی چشمانم نقش بست، انگار کسی با توپ بیسبال ضربهای محکم به صفحهنمایش اتاقک کنترل ذهنم زد و صفحهای خردشده بر جای گذاشت؛ از این شوک ارتباط مغزم برای مدتی با دنیای بیرون قطع شد. همۀ احساساتم خشکشان زده بود. پس از مدتی که توانستند خودشان را کمی پیدا کنند، همهمهای بر پا شد. هرکس از شوک وارده، نمیدانست چه واکنشی نشان دهد؛ چیزی که از اتاقک پرسروصدای ذهنم به گوش میرسید، صدای دویدنها و جویدن ناخنهای اضطراب و گریههای ترس بود؛ درکی که آن دو از این موقعیت داشتند، حضور مستقیم من در محل جنگ بود که تهدید مرگ و در معرض مرگ دیگران بودن را به همراه داشت. دیگر اعضای اتاق کنترل، تمایلی به جلوآمدن و دردستگرفتن موقعیت نداشتند؛ ناتوانی و سردرگمیای همراه با واکنشهای بدنم از اضطراب و ترس فراوان برایم باقی مانده بود. پیامی با علامت هشدار قرمزرنگ روی صفحۀ نمایشگر اتاق فرمان نقش بست: «تروما!».
درحالیکه به دیوار روبهرویم خیره شده بودم، صدای اخبار را از تلویزیون میشنیدم. در ذهنم هیاهویی بر پا بود. هر خبر در مورد جنگ به گوی بیرنگی تبدیل میشد و پس از طیکردن مسیر پرپیچوخمی به اتاقک کنترل میرسید و به لطف اضطراب و ترس معمولاً با رنگهای نارنجی و بنفش راهی حافظهام میشد؛ اما سرعت ورود این گویها بهقدری زیاد بود که ظرفیت طبقات ورودی ذهنم تکمیل شد. سرعت ورود و رنگشدن هر گوی، از سرعت انتقال گویها به حافظۀ موقت یا بلندمدت آنقدر جلو افتاده بود که در عرض یک ثانیه تمام خطوط ذهنم منفجر شد و هزاران گوی رنگی و بیرنگ به اطراف اتاقک پرتاب شدند. کل ساختار اتاقک فروریخت، حتی میز کنترل هم در امان نماند. هر احساسی در حال نجات خودش از زیر آوار بود که من را دچار سردرگمی و ناتوانی در انجام هر کاری کرده بود. دراینمیان بهدنبال خوشحالی میگشتم؛ اما انگار خوشحالی از روز اول جنگ، چمدانش را بسته و به جایی نامعلوم رفته بود. پس از مدتی مأمورین بازسازی و تعمیر برای درستکردن این اوضاع نابسامان احضار شدند؛ من درکی از حضور آنها نداشتم. من فقط بیپاسخماندن این پرسش برایم مهم بود: «من دیگر در محل برخورد موشکها نیستم، چرا بااینوجود باز هم در حال گذراندن این تجربۀ عجیب هستم؟».
جدایی از دوستان و آشنایانم نگرانی را از خواب بیدار کرده بود. تمام مدت با لبی که زیر فشار دندانهایش در حال لهشدن بود، از این سر تا آن سر رژه میرفت. حرصی که بهخاطر وضعیت نابسامان اتاق کنترل بود، عصبانیتم را تحریک میکرد تا هر گوی خبری که در گوشهوکناری میبیند، فریادی بکشد و آتشی بر پا کند. ترس آنقدر رنگپریده و پریشان بود که با خواندن هر خبری در مورد جنگ، سفرهای از وحشت در دلم باز میکرد. اضطراب از وضعیت اضطراری موجود هربار تا مرز سکته میرفت و گاهی بازمیگشت و گاهی هم نه. غم هم که کار همیشگیاش، یعنی غموغصه انبارکردن را بهخوبی انجام میداد. بقیۀ حواسم هیچ پیدایشان نبود؛ بهجز شرم که هربار اعتمادبهنفس من را در دستش میگرفت و به روی زمین میکشید؛ شرم ازاینکه کاری از دست من برنمیآید و از کل دنیا چند پله عقبتر هستم. باوجوداینکه من غیرمستقیم در معرض جنگ بودم و با شنیدن یا خواندن خبرهای جنگ فقط از این فاجعه باخبر میشدم، باز هم تابلوی هشدار در ذهنم نمایان میشد و یادآوری میکرد که در حال ابتلا به تروما هستم.
کل مدت جنگ ذهنم با همین احوالات درگیر و آشفته سپری شد. اتاقک کنترل کموبیش بازسازی شد. حواس من مانند روز اول، با جنگ ناآشنا نبودند؛ حالا کمی محتاطتر هرکدام به جان یکدیگر و در نهایت من میافتادند. با اعلام آتشبس، اتاقک کنترل ذهنم در وضعیت کمی بهتری به سر میبَرَد؛ ترس حالا با تجربهای که از سر گذرانده، همیشه آمادهباش و هوشیار است؛ انگار که خطر هنوز وجود دارد و برای اطمینان از امنبودنِ همهچیز بهطور اغراقآمیزی در حالت آمادهباش است. غم، اندوهی عمیق در دلش دارد؛ اندوه بهخاطر تمام چیزهای ازدسترفته که مهمترینشان امید است. شرم احساس میکند من مسئول همۀ اتفاقات هستم و با حس گناه و ناکافیبودن مدام درگیر است؛ با همین کارهایش من را وادار میکند خلوتم را به حضور در کنار دیگران ترجیح دهم تا از یادآوری آسیبهای جنگ برای خودم و دیگران اجتناب کنم. خشم، عاقلانه برخورد میکند؛ همینکه خودش را در اتاقک ذهن بروز میدهد و به اطرافیانم پرخاش نمیکند، قابلقبول است. هشدارهای قرمز حالا نارنجیاند؛ اما پیامی که نشان میدهد غیرمنتظره نیست: «پیامدهای تروما!». توقع داشتم با پایان جنگ کمی این اوضاع درهم ذهن من بهتر شود؛ مثلاً شادی بیاید و دستی به گوشهوکنار مغزم بکشد.
«انجام پروژهای برای کودکانی که در جنگ کرواسی (سال 1999) در معرض آسیبهای روانی قرار گرفتند، شامل کارگاههای متنوع مملو از نماد تروما بودند؛ کارگاههای گامبهگام برای شروع اشتراکگذاری تجربیات جنگ، با سربلندی روند تخلیۀ تدریجی را طی کرد و در نهایت، باعث ایجاد چشمانداز مثبتی به آینده برای آنها شد. چشمانداز این پروژه، فراهمکردن یک محیط اجتماعیروانی امن و شرایط لازم برای ابراز خلاقانۀ احساسات برای افراد است تا بتوانند حتی با دردناکترین تجربیات خود روبهرو شوند و آنها را با دیگران به اشتراک بگذارند. استفاده از روشهای خلاقانه و ردپایی که هنر در این درمانها داشته نتایج مثبتی دربرداشته است.» با خواندن این پاراگراف از کتاب، چشمهای شادی برق زد. بهدنبال تصویر پوستری بود که صبح در فضای مجازی دیده بودم، «نمایشگاه درناهای کاغذی». شادی، خودش را به درودیوار مغزم میکوبید تا با شرکت در این نمایشگاه کمی امید به جانم تزریق کند؛ موفق شد و به آنجا رفتم.
من و همۀ کسانی که در این کارگاه حضور داشتیم، مستقیم یا غیرمستقیم با جنگ در تماس بودیم. بهمحض اینکه با هرکسی ارتباط چشمی برقرار میکردم، اتاق کنترل ذهنم وضعیتی مشابه را در ذهن شخص مقابلم میدید؛ همانقدر آشفته و نابسامان. با دیدن این وضعیت، متوجه شدم فشار مضاعف این روزها نهفقط بر دوش ذهن من، بلکه بر دوش ذهن صدها نفر تقسیم شده است. اثرات مخرب جنگ روی اتاقک ذهن همۀ ما آوار بهبار آورده بود؛ اما چیزی که واضح بود، این بود که هرکداممان به میزان متفاوتی توانسته بودیم این آوار را جمع و اتاق ذهنمان را بازسازی کنیم. برای همۀ ما یک سری اشیا، احساسات، واژهها و حتی صداها به معنای خاصی رسیده بودند؛ فلان خیابان تهران، صدای ترقه و واژهای موشک، جنگ، هستهای، دلتنگی، دوری و قدردانی از چیزهایی بودند که حالا به مفهومهای عمیقتر یا حتی متفاوتی از آنها رسیده بودیم. همۀ ما در حال دستوپنجه نرمکردن با تجربهای به نام «ترومای جمعی» بودیم. مشکلی که آغازگر راهش، قراردادن همۀ ما در جنگ بود.
به هرکداممان کاغذ سفیدی میدادند و باید در شش کلمه حس خودمان را در مورد جنگ مینوشتیم و آن را با تاکردن کاغذ، به شکل درنا درمیآوردیم. رنگ سفید، نماد آزادی و صلح و درناهای کاغذی، نمادی از امید و آرزو هستند. وقتی کاغذ را برداشتم، نمیدانستم چه باید بنویسم. تمام احساساتم با خودشان درگیر بودند؛ اما شادی خودش را پیدا کرده و مادرانه احساساتم را دلداری میداد. کلماتی که روی کاغذ میآمد به کمک شادی بود که کنار تکتک احساساتم نشست و اجازه داد تا حرف بزنند. پس از مدتی کاغذ من پر شد. حالا شادی درحالیکه برای همه، درنای کاغذی ساخته، برایشان از امید و آرزو حرف میزد؛ از پرواز درناها با کولهبار افکار ما، ازاینکه در نهایت همۀ ما به زمان نیاز داریم و برای آرامشدن باید با ذهنهای دیگر همدردی کنیم. از نمایشگاه که بیرون آمدم انگار باری از دوشم برداشته شد؛ احساس میکردم حالا نهتنها من، بلکه تمام حاضرین اتاقک کنترل هم لبخند رضایت بر لب دارند.
برای مطالعۀ بیشتر و دسترسی به منابع به این لینک مراجعه کنید.