خواندنی(معرفی کتاب) - علی محمدی دینانی

چندی پیش هرچه با خود فکر کردم که در بهار ۷۴ چه میکردم و در چه عوالمی به سر میبردم، جوابی پیدا نکردم. یعنی هر چه جیب ذهنم را تکاندم، خبری از چیزی نبود که نبود. اما در همین احوال بود که ناگهان به خودم آمدم و دیدم که ای دل غافل! اصلا بهار ۷۴ کجا و من خراب کجا؟! در این راستا هم شواهد تاریخی نشان میدادند که اصلا دو سال بعد از آن به دنیا آمده بودم!
اما مگر بهار ۷۴ چه بود؟ بهار ۷۴، نوبت چاپ کتابی بود که حالا در میان دستانم جا خوش کرده بود. کتابی که رنگ و رویش حسابی رفته بود و جلدش هم به چنان وضعیتی گرفتار شده بود که داده بودند یک جلد محکم روی آن بکشند! خلاصه، همچون وقتهایی که سعدی میخواندم و او مرا تا قرن هشتم به عقب میبرد تا برایم از «تحیر عاکفان حلیه جمالش» بگوید، «ما چگونه، ما شدیم؟» هم مرا به بیست و چهار سال قبل بازگردانده بود. حالا در این روزها، «ما چگونه ما شدیم؟» ماهیای بود که در دستهایم آرام گرفته بود؛ چرا که بارها و بارها در چند سال اخیر تلاش کرده بودم تا شروعش کنم ولی هر دفعه به دلیلی انجام این کار ممکن نمیشد. تا اینکه تابستان ۹۸، با وجود گرمایش، برایم چنین فرصتی را به ارمغان آورد.
به قول نویسنده کتاب، صادق زیباکلام، «ما چگونه، ما شدیم؟» تلاشی است برای برعکسکردن مخروط. به جای اینکه بگوید «استعمار و شاهان خارجی و فلان و بهمان عامل عقبماندگیمان بودند»، نشان میدهد که «ما، ما شدیم تا استعمار و غیره و ذلک بتوانند بر گردنمان سوار شوند و هر چه میخواهند با ما بکنند». از اینرو میخواهد پیش از آنکه تیری در تاریکی بیندازیم، ببینیم که چرا تیرهای قبلیمان روانه هدف نشدند و به جای اینکه از خود بپرسیم «حالا چه باید کرد؟»، با خود قدری اندیشیده و ببینیم که «چرا ما بدین وضعیت گرفتار آمدیم؟». اینکه کتاب تا چه حد توانسته ذهن مخاطبانش را قلقلک دهد؛ قضاوتش با خوانندگان متن، اما به یقین نمیتوان کتمان کرد که چنین کتابی، آموزه «ساختار، مولد رفتار» را به رخمان کشیده است؛ بدین معنا که برای فهم رفتارهای یک سیستم، بایستی به درون مرزهای سیستم پرداخت و نه جایی دیگر. نتیجه چنین رویکردی این خواهد شد که هیچوقت متغیرها را به یکدیگر نخواهیم بافت و تلاش میکنیم برای رفتاری بهتر، سیستمی با روابط درستتر پیاده کنیم.
این کتاب اما، در شش فصل به نگارش در آمده است: فصل اول تعیین جهتگیریهاست، فصل دوم بدین میپردازد که ایران چگونه جایی است، فصل سوم هجوم قبایل آسیای مرکزی را نشان میدهد، فصل چهارم دربارۀ تأثیر بر ساختارها و نهادهای کشور سخن میگوید، فصل پنجم از خاموشی چراغ علم برایمان میگوید و نهایتا در فصل ششم، تماس و تقابل شرق و غرب را توضیح میدهد.
در نهایت نیز بایستی بگویم که نویسندۀ کتاب «صادق زیباکلام» است و آنهایی که مناظرات یا گفتوگوهای او را دیده و کتابهایش را خواندهاند، میدانند که سبک نوشتاریاش به گونهای است که انگار کتاب، خود اوست. بنابراین سخنش نه در تکلف پیچیده شده، نه ویژگیهای خاص ادبی دارد و نه اینکه برای مخاطباش سختخوان است.