نگاهی به «بیگانه» | پشت درهای شریف | محمدرضا زینالعابدینپور

اولین جملاتی که در شروع کتاب به آن برمیخورید، به یقین یکی از تکاندهندهترین شروعها در دنیای ادبیات است که بلافاصله خواننده را درگیر خود میکند. مگر میشود کسی به مرگ مادرش اینچنین بی تفاوت باشد؟!
«بیگانه» اولین رمان نویسنده و فیلسوف فرانسوی، آلبر کامو است. او به عنوان یکی از جوانترین برندههای نوبل ادبیات شناخته میشود.
«بیگانه» کتابی از سهگانهای معروف به «سهگانۀ پوچی و نگاه آلبر کامو» است. این سهگانه، به مکتب پوچ انگاری (Absurdism) میپردازد و در سه اثر «افسانۀ سیزیف (مقاله)»، «کالیگولا (نمایشنامه)» و «بیگانه (رمان)»، پوچی را از سه زاویۀ متفاوت روایت میکند.
کتاب، روایتگر شخصی است که با معنا بیگانه است. با مفاهیم، آرمانها و مسائل خطیری چون عشق، مذهب، مرگ و آزادی؛ و حتی بیاعتنا به مرگ مادرش!
راوی رمان «بیگانه»، مرد جوان فرانسوی مجردی است که در الجزایر زندگی میکند و کارمند یک شرکت است. از گذشته او چیز زیادی نمیدانیم ولی میفهمیم که او با مادرش در یک آپارتمان زندگی میکرده و بعدها نیز مادرش را به خانه سالمندان فرستاده است؛ البته این بدان معنا نیست که او مادرش را دوست نداشته و یا با او رابطه نزدیکی نداشته است! داستان از جایی شروع میشود که مادرش مرده است و او باید به مراسم خاک سپاریش برود. مسائلی همچون نریختن حتی یک قطره اشک در شبی که آن را پیش بدن مردۀ مادرش صبح کرد و یا در روز خاکسپاری که دغدغهاش راجع به آفتاب بالای سرش و خراب شدن روز تعطیلش بیش از احساساتی شدن به خاطر مرگ مادر بود، ما را بیشتر با شخصیت سنگدلانه و بیش از حد واقعگرایش آشنا میکند.
روزها عادی و عاری از هرگونه هیجان، سپری میشوند. بعد از بیدار شدن سیگاری روشن میکند؛ به سرکار میرود؛ ناهار میخورد؛ با همسایهاش صحبت میکند و در نهایت میخوابد. بیگانه اقدام به خودکشی نمیکند بلکه میخواهد زندگی کند بی آنکه مسئولیت، آرزو و حتی هدفی داشته باشد. افزون بر این، نه تنها تصمیمی از روی هوشمندی و آیندهنگری نمیگیرد، بلکه قصد دارد بدون فکر کردن به «فردا» زندگی کند و به مسائل اطرافش اجازه ندهد که برایش آزاردهنده باشند.
در این رمان، شاهد «تجربه پوچی» به واسطه شخصیت اول داستان هستیم. او به پوچی زندگیش اشراف کامل دارد اما بیتفاوت به تمام آدمها و اتفاقات اطراف، به زندگی ادامه میدهد و چیزی برایش آزاردهنده نیست. ممانعت کامو از اینکه او را -برخلاف دوست نویسندهاش، ژان پل سارتر- وجودگرا (existentialist) بنامند، در اینجا نمایان است؛ چرا که «بیگانه» دنبال معنایی برای زندگیش نمیگردد و قصد ندارد برای ادامۀ زندگی، به هر دری بزند تا معنایی خلق کند و خودش را از باتلاق پوچی نجات بدهد.
طبق اعتقاد نویسنده و نوشتههایش در باب ابسوردیسم، زندگی نه تنها بیهدف است بلکه هرگونه تلاش برای پیدا کردن معنا در آن هم کاری مضحک و بیهوده است؛ زیرا در نهایت با شکست مواجه میشود. کامو راهحل را «پذیرش پوچی» میدانست؛ راهحلی که در آن، فرد پوچی را میپذیرد و با وجود آن به زندگی خود ادامه میدهد. وی معتقد است که از این طریق، میتوان به آزادی مطلق رسید و با عصیان علیه پوچی و در عین حال پذیرش آن، شاید فرد بتواند از این راه خود را به معنایی خشنود کند.
ما در سایر نوشتههای آلبر کامو نیز شاهد این تفکر هستیم. در«سیزیف» که مقالهای از سهگانۀ پوچی است، میخوانیم که او، قهرمانی در اسطوره یونان است. خدایان، «سیزیف» را به مجازاتی ابدی و دردناک محکوم کردهاند که باید تخته سنگی را تا قلۀ کوهی، بالا بکشد. به محض رسیدن به بالای کوه، سنگ از ارتفاع رها میشد و او باید دوباره و دوباره این عمل بیحاصل را انجام میداد و از نو سنگ را تا بالا میکشید؛ بیآنکه معنا، پاداش، هدف و آوردهای از این کار برایش به ارمغان بیاورد. کامو میگوید: «سیزیف از این طریق که از همهٔ آنچه که ورای تجربهٔ مستقیم او قرار دارد، چشمپوشی میکند و به دنبال علت و فایدهٔ عمیقتری نمیگردد، پیروز است.» لقبی که کامو به این افراد نسبت میدهد، «قهرمان پوچی» (Absurd hero) است و به ادیبانهترین شکل ممکن در قالب رمان و داستاننویسی، داستان یک «قهرمان پوچی» را در «بیگانه» روایت میکند.