زمانگویهها | قسمت هشتم | پارسا جلوانی
با درودی دیگر خدمت شما همراهان زمانگویهها. امیدوارم در شروع ترم جدید همچون سال پیش، کارمان به آشوریان گیر نکند.
در قسمت قبلی از سلسلهٔ اوانیها و اینکه چگونه سارگون ایلام را فتح کرد، گفتیم. شاهان اوانی بهگونهای تبدیلبه حاکمانی از طرف اکدیان شدند. البته که شهرهای کوهستانی ایلام همچون انشان، هیچگاه به دست اکدیها فتح نشدند و ایلام هیچگاه کامل تحت سلطهٔ اکدیها در نیامد. در حدود ۲۱٠٠ پیشازمیلاد، اکدیها حاکمی به نام «کوتیکاینشوشیناک» را برای ایلام انتخاب کردند. او خودش ایلامی و از خاندان اوانیها بود. در ابتدای کار، کوتیکاینشوشیناک به سرکوب شورشهای اطراف شوش مشغول شد. سپس در سال ۲٠۹٠ پ.م، ایلام اعلام استقلال کرد. کوتیکاینشوشیناک تمامی شهرهای ایلامی را فتح کرد و در نهایت بر انشان که شهر بزرگ و مهم ایلامیان بود نیز مسلط شد؛ اما این پایان فتوحات او نبود. او به میانرودان تاخت و بسیاری از شهرهای میانرودانی، حتی خود اکد را هم فتح کرد و بهتقلید از سارگون، خود را پادشاه چهارگوشهٔ جهان خواند.
کوتیکاینشوشیناک تنها فاتحی قدرتمند نبود. او اصلاحات مهمی در ساختار اداری شوش پدید آورد. او همچنین معابد اینشوشیناک را گسترش داد و شوش را تبدیلبه بزرگترین شهر ایلام کرد. از این زمان، شوش اهمیت بیشتری از انشان پیدا کرد و اینشوشیناک بهعنوان خدای محافظ شوش، تبدیلبه خدای مهم ایلامیان شد (هنگامی که اینشوشیناک اینها را برایمان تعریف میکرد، لبخند تلخی زد؛ از گذشتهای ازدسترفته. خدا میداند تاریخ ایران چقدر از این لبخندهای تلخ دارد.) اینشوشیناک خدای جهان مردگان و عدالت بود. او قاضی خدایان بود و ارواح مردگان را قضاوت میکرد. در دورههای بعدی از نام او برای سوگند در قراردادهای حقوقی استفاده میشد. همچنین مانند بسیاری از خدایان زیرزمینی، نقش او در باردادن محصولات هم مهم بود؛ برای همین میتوان او را مشهورترین خدایان ایلامی نامید.
حال دوباره به زمین برگردیم. کوتیکاینشوشیناک کار مهم دیگری هم کرد و آن، استفادهٔ دوباره از زبان ایلامی بود. طی حکومت اکدیها همواره تلاش بر این بود که زبان اداری و نوشتاری، زبان اکدی باشد؛ اما با استقلال ایلام، استفاده از اکدی کنار رفت و ایلامی با خط «ایلامی خطی» (Linear Elamite) جایش را گرفت. بیشترین استفاده از این خط در زمان کوتیکاینشوشیناک بود و بعد از مرگش، بهزودی از رواج افتاد. از طرف دیگر همزمان با ایلامی خطی، خط دیگری در ایلام رایج شدهبود که آن را «ایلامی میخی» مینامیم. ایلامیها که این خط را از میانرودانیها گرفته بودند، از آن برای زبان خودشان بهره بردند و این خط تا دوران هخامنشی، خط ویژهٔ زبان ایلامی ماند.
با مرگ کوتیکاینشوشیناک، بسیاری از دستاوردهای او از بین رفت. سومریها به ایلام حمله کرده و شوش را فتح کردند. همچنین ایلامیِ خطی از رونق افتاد و سلسلهٔ اوان به پایان رسید.
به گمانمان برای امروز کافی باشد. در قسمت بعد به ادامهٔ سرگذشت ایلام خواهیمپرداخت. امیدواریم که اگر اکدی بر شما ستم میکند، کوتیکاینشوشیناکِ درونتان را پیدا کنید.
تا درودی دیگر، بدرود.