شمارۀ 103 | فیالبداهه | محمد بابازاده
نوشتۀ اول: الکساندریای عزیز، مردم شهر میگویند آنطرف پلی که از روی رودخانه گذر میکند یک دنیای دیگر است؛ دنیایی که همان بهتر به حال خود گذاشته شود. راستش را بگویم نمیشود حرفهایشان را صحت جست. مسافت بیاندازۀ پل و مه نسبتاً غلیظی که آنسو را برداشته، دیدن و سنجیدن را بهکل ناممکن میکند. البته فرقی هم برای من ندارد؛ تنها دلیل نزدیکبودنم به پل، درخت سیب بزرگی است که در چند قدمی است و میتوان در آغوش سایهاش چندی بدون هیچ مزاحمت نوشت و برایت شرح حال داد. امیدم این است که پل نامههایم را به تو مختل نکند و سایۀ آرامش درخت را هم از من نگیرد.
نوشتۀ دوم: الکساندریای عزیز، امروز در راه بازگشت به خانه فردی مرا نگهبان پل خطاب کرد؛ از پیرهای شهر بود؛ بهسمتش رفتم و به نشانۀ ادب چند سیبی که از درخت چیده بودم به او تعارف کردم؛ اما سیب برنداشته شروع به حرفزدن کرد؛ میگفت که آن سمت پل قوم کافرین سکونت دارند؛ ناخنهایشان بهمانند گرگهاست و انسانها را غذا میپندارند؛ خداوندان هم بهعلت پلیدیشان مه را بر آنها عذاب کردند و نگذاشتند هیچ ببینند؛ آفتاب هیچگاه در دنیایشان طلوع نکرد و زمین طعمی از نمک گرفت که تنها گشنگیشان برای خوردن انسانها را بیش از پیش کرد. حرفهایش اتمام نداشت و همینطور برای خود گفت و گفت. شاید ساعتها آنجا سیببهدست ایستادم و به اراجیفی گوش دادم که بیوقفه از دهن پیر درمیآمد.
نوشتۀ سوم: الکساندریای عزیز، امروز در مرکز شهر چادرهای زیادی علم شده و مردم جشن و سرور دارند. بین تمام مراسمها در خیمهای تئاتری اجرا میشود که برای اولین بار است که در کل زندگیام چیزی شبیهش دیدهام. داستانش اینگونه بود که قهرمانی دلیر بیآنکه لحظهای فکر کند تا رسیدن سپاه، جلوی پل معلق در مه ایستاده و هزاران گرگصفت را سقط میکند تا آخر خودش هم جان میدهد؛ ولی سپاه در آن هنگام رسیده و شهر را از خطر در امان نگه میدارد. با خودم فکر میکنم که این داستانها از کجا میآیند و واقعاً آنطرف پل چیست که این مه چنین دیدنش را از ما سلب کرده؟ اینها را که با دوستم ماتیاس در میان میگذارم میگوید که دیوانه هستم و فکر به چیزی که وجود ندارد بیمعنی و بینتیجه است. نهایت جواب گرگها را میتوان با یک پوتک داد.
نوشتۀ چهارم: الکساندریای عزیز، چند وقتی میشود که کنجکاویام به آن سمت پل بیشتر و بیشتر از قبل است. دروغ که نداریم! حتی قصد رفتن و کمی نزدیکتر شدن هم کردم و پای بر روی تکه چوبهای به هم چسبیدۀ پل گذاشتم؛ اما لرزش بسیار پل همراه با صدای کهنگی چوبها که با هر قدمم فریاد میکشیدند، از این فعل مرا باز داشت. با خود فکر میکنم مگر چیست که این مردم را آنقدر از آن سمت میترساند؟ یعنی این موجودات انسانخوار گرگ شکل واقعاً آن سمت پل زندگی میکنند؟ آیا این داستانهای نقلشده در نمایشها واقعی است؟ نمیدانم و در این ندانستن یک میل ذاتی به کنجکاوی و فهمیدن است؛ ماجراجوییای که شاید آخر کار دستم دهد.
نوشتۀ پنجم: الکساندریای عزیز، امروز کمی دیرتر از معمول به زیر درخت پناه آوردم. هنگامیکه رسیدم یک سیب بزرگ بهخودیخود از درخت افتاد و گویی که به پذیرایی من آمد؛ اما این اول ماجرای دراز امروز بود. بیخبر از اطراف مشغول نوشتن شدم و این مشغولی چندی ادامه داشت که ناگهان صدای شکستن یک شاخۀ خشک آمد؛ رویم را که برگرداندم انسانی دیدم با گیسویی غریبانه سیاه و پوستی غریبانه سفید مردی با اندامی نازک، موی بلند و لباسهایی که شاید در نوع متفاوت، اما در هدف یکسان با من بود. از روی غریزه خنجرم را بیرون کشیدم و به سویش گرفتم، ترس اینکه ممکن است هر لحظه تبدیل به یک گرگ شود وجودم را برداشته بود. مرد اما دستانش را به بالا برد و برخلاف انتظارم بسی انسانوار، ازاینکه خنجری بهسمتش بود ترسید و شروع به لرزیدن کرد. با دیدن ترسش، خنجر را همانگونه که از غریزه بیرون کشیده بودم، از غریزه پایین آوردم. ناگهان از فرط اضطراب زانوهایش از کار افتاد؛ او نیز همان زمان با خنجر من به پایین رفت و عاجزانه پخش زمین شد. فکر کل وجودم را برداشت که او چیست و اینجا چه میکند. بهوضوح معلوم بود که از ما نیست. انسانبودنش اما از سمتی بسیار واضحتر از فرقش با ما بود؛ بیشک هرچه بود، یک گرگ انساننما نبود.
مابین تفکراتم ناگهان دست به آن سیب بزرگی برد که از درخت افتاده بود و پرسید: «این چیست؟». زبان مرا هرچند با کمی تفاوت حرف میزد؛ این تمام تفکراتم را شکست. به او گفتم که یک سیب است و میتوان آن را خورد. چشمانش گرد شد و درخواست کرد که طرز خوردنش را به او یاد بدهم. سیب را از دستانش گرفتم و از وسط دونصف کردم، نصفی را گاز زدم و نصفی دیگر را به او دادم که با تقلید از من بخورد.
نوشتۀ ششم: الکساندریای عزیز، اطلس هر روز اینجاست و صبحها را با من به خوردن سیب میگذراند. گویشش کمی با من فرق دارد؛ اما مشکلی در ارتباط نیست. به من میگوید که تلاش کرده طرزی که به او گفتم در زمین خانهاش درخت سیب بکارد؛ اما رشد نمیکند؛ پس هر روز صبح میآید تا سیب بخورد. توضیح میدهد که آن سوی پل آفتاب چندانی نیست و آفتاب این سمت اذیتش میکند. گاهی از او میپرسم که آیا آن سمت انسان میخورند و بلندبلند میخندد و توضیح میدهد که عموماً با شکار و ماهیگیری غذایشان فراهم میشود. میگوید که به افراد این سمت پل میگویند آفتابدیدهها و گفته میشود که هیچگاه نباید از پل عبور کرد؛ زیرا آن سمت یک قوم وحشی آمادۀ کشتن آنهاست. حرفایش در هر زمینه با حرفهای ما تعمیم دارد؛ آن سمت پل خطر هست و فرهنگی ورای پل وجود ندارد، آن سمت موجوداتی استثنائی هستند که نباید با آنها مقابله کرد. عجیب است که هر دو ملت اینگونه از هم دوری میکنند.
جدای از این پرسش و پاسخها به نوشتن من علاقۀ خاصی میورزد؛ میگوید که آنها چنین چیزی ندارند و مشتاقانه هر کلمه و جمله را پرسش میکند. گاه هم متونی میگوید که من بنویسم، متونی که عادی نیستند و او آنها را شعر خطاب میکند. شعرها عجیب هستند؛ ولی زیبا. برای مثال میگویم، یکی از شعرهایش این است:
طلوع گر نکند خورشید گویش که ملالی نیست/ در شهر بزرگ ما جایی به شغالی نیست
گویش که نسوزد کس در گوشه این دژها/ خورشید بگو اینجا جایی به زغالی نیست
نوشتۀ هفتم: الکساندریای عزیز، علیرغم تلاشهایم برای اینکه کسی از بودن اطلس بو نبرد، ماتیاس طبق عادتش که هر چند وقت یک بار میآید و از من خبر میگیرد، به زیر درخت آمد و اطلس را دید. برخلاف تفکر اولیهام بهشدت با او گرم گرفت چیزی که برایم فرای عجیب بود. این مدت به او لباسهای تاجران شرقی را میدهد و او را به درون شهر برای دیدن، اینجا و آنجا میبرد. بسی میترسم که اگر تفاوتهایش توسط مردم دیده شود بهراحتی سلاخی گردد و نمیتوان جلوی تفکر کنجکاوانۀ او و رفتارهای بیفکر ماتیاس را گرفت.
نوشتۀ هشتم: الکساندریای عزیز، به اصرار اطلس به آنسوی پل رفتم؛ فضای عجیبی بود؛ خورشید جز از هالهای نبود و آدمها مگر آدمهای ساده نبودند. شاید اینجاها بود که برای اولین بار حس کنجکاوی اطلس را درک میکردم؛ دلم میخواست تا میتوانم دنیای غریب آن سو را بگردم. هر قدمی که روی پل برمیداشتم و هر صدایی که از پل برمیآمد از آمدنم پشیمانم میکرد؛ اما حال برعکس بود، از رفتن ترس داشتم. اطلس یک کیسه سیب با خودش آورده بود و به عزیزانش میداد و من را معرفی میکرد. نمیشد گفت هرکدامشان به اندازۀ اطلس مشتاق من بودند. بهوضوح میشد دید که خیلیهایشان پوست برنزهترم را قضاوت میکردند و من را از خود کمتر میدیدند؛ ولی مگر فرقی آنسوی پل، در شهر من، هست؟ بعید میدانم. مردمان سراسر قضاوتاند در برابر تفاوتهایی که ذات انسانی ضعیفشان درک خوبی از آنها ندارد؛ اما اطلس میگوید: «باید پرسید» و مثال میزند که اگر نمیپرسید و میترسید، هیچگاه طعم خوش سیب را نمیچشید. راست هم میگوید؛ اگر ما بزدلان ترسو کمی جربزۀ سوال داشتیم، الان از آن سمت پلهای مهآلود نمیترسیدیم. حال داستانبافی نمیکردیم که بزدلیمان انکار و یکدیگر را مجرم کنیم.
نوشتۀ آخر: پاهایش غریبانه از زمین جدا بود. جایی از بدنش پیدا نمیشد که با زغال سیاه نشده باشد، ناخنهایش با انبردستی از دستش بیرون کشیده شده بود و بهسختی میشد تشخیصش داد. ماتیاس درون گوشم گفت: «گرگی حیلهگر بیش نبود. شاد باش؛ از مکرش نجاتت دادم.» چه غمانگیز! کاش پاهای ماتیاس آنجا معلق میماند. جایی حتی اپسیلونی روی بدنش نبود که به تاراج نرفته باشد؛ سربازان دژ قلمبهقلم بدنش را نقاشی کرده بودند. نمیدانم الکساندریای عزیز؛ سوالی که پرسید، طعم خوش سیب، ارزش جای طناب بر روی گردنش را داشت؟ دوستانش چی؟ چه کسی جواب آنها را خواهد داد؟ الکساندریا عذرمیخواهم؛ اما این دنیا جای اطلسها نیست؛ کنجکاوی کشته میشود بین ملتهای بزدلی که شندرغاز ارزش برای وجودیت و انسانیت قائل نیستند؛ بین ملتهایی که تفاوت را جنگ میکنند، بین ملتهایی که سوال نمیپرسند و مرزها را برای خودشان زندان میدانند.
زندگی اما الکساندریای عزیز، خون را با خون جواب میدهد. یک قلاب بزرگ در اسکلۀ شهر مهآلود اطلس است که با آن بار را از کشتی خالی میکنند؛ راستی! تو نمیدانی اسکله چیست. از یکی بپرس به تو جواب خواهد داد. مسئله اما چیز دیگری است که من را عذاب میدهد که نمیتوانم عذاب ماقبل مرگ اطلس را بکشم؛ اما فردا هنگامی که اولین هالۀ خورشید از مه نمایان شد، خودم را در آن شهر روی آن قلاب دار میزنم.