شمارهٔ ۹۵ | نگار هرزندی
همهچیز عادی است. صبح از خواب بلند میشوی، حمام میروی، لباسهایت را میپوشی. میروی که صبحانهات را بخوری؛ ولی دستت میخورد، لیوان میافتد و قهوهات میریزد؛ چند ثانیه سکوت… . صداهای بلندی سرت داد میزنند. چند روز گذشته است. هنگام پوشیدن لباسهایت یک لکۀ قهوه روی آنها میبینی؛ چند ثانیه سکوت و بعد صداهای بلندی که این بار عصبانیترند. فردا همان لباس را که شستی برمیداری و میبینی جای آن لکه نرفته است؛ چند ثانیه سکوت و بعد صداهای بلندتری که این بار تو را به گریه میاندازند. اضطراب و خشم آغاز میشوند و میان این همه صدای بلند و عصبانی، حتی نمیتوانی درست فکر کنی. بدنت داغ میشود، همهچیز بیرنگ و تار است، صداها دورند، دستانت بیحس شدهاند؛ اما تو باید بلند شوی و به زندگیات برسی. در کلاس نشستهای و به استاد گوش میکنی؛ ولی حتی کلمهای از حرفهایش را متوجه نمیشوی چون چند روز قبل دستت خورده و لیوان قهوهات ریخته و لباست از بین رفته و حالا تو نمیتوانی صداهای عصبانی مغزت را ساکت کنی. احمقانه بهنظر میآید؛ چراکه این واکنش یک روان و مغز سالم درمُقابل مشکلات نیست. ذهن در شرایط سالم صبر بیشتری دارد، روابط سالم و سازنده را تجربه میکند و کمک میکند که فرد درمُقابل مشکلات و چالشها مؤثرتر عمل کند و اضطرابش را کنترل کند. طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت، «سلامت روان حالتی از رفاه است که در آن، فرد تواناییهای بالقوۀ خود را درک میکند، میتواند با استرسهای عادی زندگی کنار آمده، کارهای مفید و سازنده انجام دهد و بتواند با جامعهٔ خود تعامل برقرار کند.»
مثالهای ملموستر و سادهتر حساسیت سلامت روان میتواند استرس یک امتحان باشد که نمیگذارد حتی کلمهای درس بخوانی، میتواند استرس حضور در جمع باشد که از آشناشدن با دیگران و شرکت در فعالیتهایی که دوست داشتی، جلوگیری میکند، میتواند استرس واکنش یک استاد باشد که باعث میشود تمام آنچه میدانی، از خاطرت برود.
روان مانند عینک است و با یک عینک شکسته نمیتوان زیباییهای دنیا را دید و از آنها لذت برد. اختلال در سلامت روان میتواند خیلی ساده جلوی کوچکترین عملکردها را بگیرد. غم، عصبانیت، اضطراب و ترس کاملاً طبیعی هستند و حتی وجودشان نشانۀ سالمبودن است؛ اما زمانی این احساسات مخرب و نشانۀ کارکرد اشتباه است که باعث پریشانی یا اختلال در عملکرد انسان شود. یکی دیگر از مهمترین تأثیرات سلامت روان، ارتباط مستقیم آن با سلامت جسمانی است. بهعنوانمثال، یک اختلال روانی مانند افسردگی، خطر ابتلا به بسیاری از بیماریهای جسمانی مانند دیابت، بیماری قلبی و سکتۀ مغزی را افزایش میدهد و البته داشتن اختلالات جسمانی مزمن هم میتواند خطر ابتلا به بیماریهای روانی را افزایش دهد.
حال که با اهمیت سلامت روان و گوشهای از تأثیر آن بر زندگی آشنا شدیم، خوب است که کمی از «بهداشت روان» هم بدانیم. مفهوم بهداشت روان در اوایل قرن بیستم با هدف پیشگیری و درمان بیماریهای روانی و اختلالات خفیفتر روانی مطرح شد؛ زیرا اختلالات روانی در دورۀ ابتدایی شانس بیشتری برای درمان دارند. این جنبش پس از مدت کوتاهی شتاب خود را از دست داده و این مفهوم تا حد زیادی نادیده گرفتهشد. بهداشت روان، تلاشی عملی برای حفظ سلامت روان از طریق رفتارها و درمانهای پیشگیرانه است. بهاینترتیب، بهداشت روان به کارهایی گفته میشود که شما برای حفظ سلامت ذهن خود و پیشگیری از بروز مشکل و اختلال در آن انجام میدهید. با وجود اینکه شرایط روانی به تربیت، دوران کودکی و عوامل ژنتیکی وابستگی زیادی دارد؛ اما چالشهای مسیر زندگی، تجربیات، نحوۀ رویارویی فرد با مسائل و مشکلات و اراده و تلاش او برای تغییر شرایط نامطلوب، همگی میتوانند سلامت روان را بهبود ببخشند یا تخریب کنند. توجه کنید که سلامت روان یک فرد میتواند متناسب با عوامل محیطی درطول زمان تغییر کند. زمانیکه انتظارات دیگران بیشتر از ظرفیت و تواناییهای یک فرد باشد، روان او تحت تأثیر قرار میگیرد. با توجه به نکات گفتهشده، مراقبت و حفظ سلامت روان تلاشی است که در طول زندگی باید بهصورت پیوسته انجام شود و داشتن این سلامتی درحالحاضر، تضمینی برای ماندن آن برای همیشه و تحت هر شرایطی نیست و باید همواره مراقب تأثیرات محیطی باشیم. میتوان گفت که هرکس، در شرایط سخت و دشوار اجتماعی و فردی، سلامت روانش تحت تأثیر قرار گرفته و هیچکدام از ما از این قضیه مستثنا نیستیم. پس همواره باید در تلاش برای حفظ و ارتقای سلامت روان خود باشیم تا در شرایط سخت توانایی مواجهشدن با مشکلات و استرسها را داشته باشیم.
انسان موجودی اجتماعی است و رفتار و فعالیتهای ما علاوهبر خودمان، روی دیگران هم تأثیر میگذارد. اگر همۀ ما کمی با همدیگر مهربانتر باشیم، شاید در جایی از زندگیشان تأثیر گذاشته و جلوی آسیبهای روانی بیشتر را بگیریم؛ اما مهمتر از آن، اگر کسی از سلامت روان خودش آگاه نباشد و به آن اهمیت ندهد، چطور میتواند در این راستا به دیگران کمک کند؟ متأسفانه بسیاری از محیطها و شرایطی که سلامت روان افراد را تهدید میکنند، ناشی از اختلالات و مشکلات روانی حلنشدۀ فردی دیگر است که در صورت آگاهی و وجود بسترهای مناسب، میتوانست پیش از آسیب به دیگری حل شود.
نکتۀ قابلتوجه دیگر این است که درطی یک تحقیق به سرپرستی «آنتونی سیگنال»، استاد و رئیس دانشگاه آلبرتا، نشان داده شد نوجوانان ۱۴ تا ۱۷سالهای که سابقۀ مشکلات روحی از جمله افسردگی، اضطراب، اختلال کمتوجهی و بیشفعالی داشتهاند، متفاوت از مغز همسالان سالمشان است. نتایج این مطالعه تفاوتهای واضحی در مسیرهای عصبی بین نوجوانان سالم و کسانی که دارای مشکلات روحی بودند، نشان داد؛ بهطوری که مغز نوجوانان مبتلا به امراض روحی از لحاظ ساختاری کارایی کمتری نسبتبه مغز نوجوانان سالم دارد. همچنین نوجوانان مبتلا به اختلالات روحی دارای تمرکز پایینتری نسبتبه گروه سالم بودند.
متأسفانه بسیاری از افرادی که به اختلالات سلامت روان مبتلا هستند، علائم و نشانههای آن را بخشی عادی از زندگی در نظر میگیرند و یا بهدلیل احساس شرم و ترس، از درمان آن اجتناب میکنند. اگر نگران سلامت روانتان هستید، کمک یک درمانگر متخصص را از خود دریغ نکنید. در زندگی شما چه کسی از خودتان و چه چیزی از سلامتیتان مهمتر است و در بحث سلامت، چه چیزی مهمتر از سلامت روان است که تمام احساسات، رفتارها، تصمیمات و عملکرد شما را کنترل کرده و تمام زندگی را میسازد؟ پس اگر فکر میکنید ممکن است کسی از اطرافیانتان و یا خودتان، اختلالی در سلامت روان داشته باشید، حتماً از یک متخصص کمک بگیرید. اگر نمیدانید از کجا شروع کنید، در اولین قدم با یک پزشک عمومی تماس بگیرید تا شما را راهنمایی کرده و در صورت نیاز به یک روانپزشک، روانشناس یا سایر متخصصان سلامت روان ارجاع دهد. تعدادی از شمارههای عمومی که میتواند مفید باشد را برایتان میآورم تا شاید بتواند در صورت نیاز خودتان یا اطرافیانتان کمکی کند. ۱۲۳ شمارۀ اورژانس اجتماعی و ۱۴۸۰ شمارهٔ سازمان بهزیستی است که ارائه خدمات این سازمان بهصورت شبانهروزی است و در شرایط اضطراری مانند آزار، خشونتهای خانگی یا بحران خودکشی میتوان از خدمات این متخصصان کمک گرفت. شمارۀ دیگری با نام «خط مداخله در بحران روانپزشکی» و با شمارهٔ ۰۲۱۵۴۴۶۷۰۰۰ هم وجود دارد که به آن لقب «الو! حالم خوب نیست» را دادهاند. این شماره توسط گروهی از اساتید روانپزشکی «دانشگاه علوم پزشکی تهران» و نیز دانشجویان سال آخر روانپزشکی با هدف کمک به کسانی که در بحرانهای روانی قرار میگیرند، راهاندازی شد و از ساعت ۱۴ تا ۲۴ هر روز پاسخگوی کسانی است که به یک گوش شنوا و کمک نیاز دارند. همچنین تماس با این شماره بهصورت رایگان و ناشناس است و هیچ اطلاعاتی از شما تا وقتی که نخواهید، منتقل نمیشود.