مسابقهٔ نوبت نوشتن | شکیبا محمدنیا
در میان روزهای رنگارنگ زندگیام که هرکدام نهاد و تعبیری مشابه داشتند، بودند لحظات اندک برخورد با شگفتیهایی که وجودشان پرده از پنجرهٔ چشمانم کنار زدند و غبار بایدها و نبایدهای بیاساس را از خانهٔ ذهنم زدودند. اولین بارقهای که نور حقیقت را به چشمانم که در تاریکی دیگر سویی نداشتند رساند، پسرک کوچکی بود که خود را «شازده کوچولو» میخواند و از مکانی دور، از سیارهای کوچک که در آن همراه گل سرخش زندگی میکرد، آمده بود.
آن شب روی سکو که روبهروی درِ پشتیِ نمایشخانه قرار داشت، نشسته بودم و در حین انتظار برای شروع اجرای بعدیام، مشغول نوشتن الهاماتی آنی و بیهدف بودم. شاید جریان سرنوشت یا اجبار روزگار بود که مرا بازیگر خواندند، با این حال همواره شرارهٔ کوچکی در اعماق قلبم بود که بدون اینکه از این موضوع مهم که مرا شکل میداد آگاه باشم، باعث میشد در اوقات فراغتم خود را دستدردست قلم و در میان جریان کلمات بیابم.
غرق رقص قلم بر صحنهٔ صفحهٔ کاغذ بودم که صدایی مرا از اقیانوس واژهها بیرون کشید. نوای شیرین کودکی که خواستهای ساده داشت: «لطفاً برام یه گوسفند بکش.» سرم را بلند کردم و نگاهی به سر تا پای پسرک انداختم. جثهای کوچک با موهایی طلایی که سرش را پوشانده بود و چشمانی پرنور که سوسوزدن خستگی و غم در اعماق آن محسوس بود.
در ابتدا گمان کردم گم شده و به همین خاطر مرا با کسی اشتباه گرفته است. به جهت همین گمان، سراسیمه از جایم بلند شدم و اطراف را پی بزرگتری که بتواند همراه او باشد جستوجو کردم؛ اما در آن خلوت، من و او تنها بودیم. بار دیگر خواستهاش را تکرار نمود: «لطفاً برام یه گوسفند بکش.» نگاه مصمم پسرک بود که باعث شد در دفترم برگی تازه باز کنم و مشغول کشیدن شوم.
«با هرکس آنگونه که سبب خشنودی اوست برخورد نما؛ هیچ دلخوریای از سوی هیچ فردی جایز نیست.» این از قوانینی بود که در سیارهٔ ما ملزم به رعایتشدن بود. مهم نبود کیستی، چیستی و بهر چیستی، محکوم به حفظ لبخند و خشنودی بودی؛ در درجهٔ اول برای مخاطبت و بعد برای خودت. به همین دلیل بود که به اقتضای قد و قوارهٔ پسرک، جز صورتی شوخ و شنگول که غرق در لبخند و شادی است همراه با جثهای گرد و پشمین، ایدهٔ دیگری برای کشیدن گوسفند نداشتم.
کاغذ را که به دستش دادم بارقهٔ دیدگانش طوری بر آن متمرکز شد که گویی همین حالاست که جرقههای شادی نشأتگرفته از چشمانش، تکهٔ کاغذ را به آتش بکشد. بدون اینکه سر بلند کند، انگار که لحظهای غفلت باعث شود گوسفند جدیدش پا به فرار بگذارد، با شور و شوقی چنان واقعی که تا آن لحظه هرگز مثالش را ندیده بودم گفت: «این... این عالیه! دقیقاً همون چیزیه که میخواستم.» و انگار که با خودش صحبت کند با خنده ادامه داد: «چه بامزهست! حتی لبخند هم میزنه.» سرخوش از یافتن دوست تازهاش، کاغذ را تا کرد و درون جیبش گذاشت و سپس بدون اینکه ذرهای خم به ابرو بیاورد، بیتوجه به آنکه دعوت شده است یا نه، کنارم روی سکو نشست.
سعی کردم دوباره خودم را مشغول نوشتن نشان دهم تا شاید مانند دیگر رهگذران بلند شود و به راهش ادامه دهد؛ ولی وقتی دوباره لب به سخن گشود فهمیدم که او به هیچ عنوان یک رهگذر عادی نیست: «تو کی هستی؟» با تعجب نگاهی به او انداختم. درست است که بازیگر معروفی نبودم ولی جوابش واضح بود؛ در سیارهٔ ما، همه، فارغ از هر فعالیت دیگری، بازیگر بودند. به همین دلیل به شوخی پاسخ دادم: «من؟ من فقط یه بازیگر ساده هستم قربان؛ شما چطور؟» ولی انگار که سوالم را نشنیده باشد، دستش را زیر چانهاش گذاشت و با حالتی متفکر اینبار پرسید: «بازیگر؟ بازیگر یعنی چی؟» و یکدفعه همچون کاشفی که کشف تازهای کرده باشد، با هیجان گفت: «آهااا! فهمیدم. بازیگر میشه کسی که همیشه در حال بازیکردنه. درسته؟ خوش به حالت که همچین شغل جالب و سرگرم کنندهای داری!» در همان لحظه بود که فهمیدم این پسر کوچولو اهل این سیاره نیست و احتمالاً از جایی آمده که هیچ بازیگری در آن وجود ندارد؛ برای همین لبخندی زدم و در تصحیح حرفش گفتم: «نه، اینطوریها هم نیست. بازیگر کسیه که نقشهای مختلفی رو اجرا میکنه. مثلا.. » با صدایی پیر و لرزان ادامه دادم: «... میتونم یه پیرمرد بشم پسر جون یا...» اینبار با صدایی محکم و جدی گفتم: «... میتونم یک شوالیهٔ دلیر باشم که جانش را فدای اربابش میکند یا...» با نجوایی خسته و بریدهبریده ادامه دادم: «... یا حـحـ...حتی میتونم یه آ... آوارهٔ مـ...مست و غمزده باشم که از دار د...دنیا یه آسمون داره و هیـ...هیچ؛ تـ...تو چی دو...دوست داری کوچولو؟»
در همین لحظه در نمایشخانه با صدای جیرجیری روی پاشنه چرخید و باز شد. همکارم بود که برای اجرای بعدی دنبالم آمده بود. بلند شدم و در حالی که دستم را به سمت پسرک دراز کرده بودم، با لبخند گفتم: «به نظرم همه خوشحال میشن اگه بالاخره یه تماشاگر جدید داشته باشیم... .»
نمایش حکایت مردی جوان، تنگدست و البته عاشق را، که خودم نقشش را بازی میکردم، روایت میکرد.
جوان به دلیل تنگدستی به زحمت بهعنوان خدمتکار در عمارت اعیانی یکی از نامداران شهر مشغول به کار میشود. در عمارت علاوهبر دیگر خدمتکاران که در آنجا اقامت داشتند، همسر و یگانه دختر صاحبخانه نیز زندگی میکردند که مرد همانند یا حتی بیش از هر پدر دیگری دخترش را میپرستید. وقوع حوادثی سبب میشود تا عشقی ممنوعه میان دختر و جوان شکل بگیرد که اولین و سرسختترین مخالف آن به یقین پدرِ دختر بود و بعد از آن خود جوانک، که عمیقاً میدانست حتی اگر ملائکه هم واسطه شوند هیچ راه گریزی برای او وجود ندارد؛ چراکه زندگیاش در دست پدر و دلش در گروی دختر بود.
تشویق تماشاگران بخش همیشگی پایان هر نمایشی است که نصیب بازیگران میشود؛ اما در میان آن هلهله، کنجکاو بودم بدانم که آیا اجرا باب میل تماشاگر تازهام بوده است یا خیر. بعد از پایان کار دوباره بر روی همان سکویی که چندی قبل او را برای اولین بار آنجا دیده بودم، به انتظارش نشستم. با گذشت هر دقیقه یقینم بیشتر میشد که او دیگر نخواهد آمد. فکر کردم میبایست بهسان آنکه به ناگاه در برابرم ظاهر شده بود، دومرتبه به عالم غیب بازگشته باشد.
غرق در همین افکار بودم که بار دیگر نوای پرشورش مرا از اقیانوس ذهنم به عالم حال بازگرداند: «چقدر خوب که اون مرد عبوس و بدعنق فقط داشت نقش پدر اون دختر رو بازی میکرد. الان میتونی با خیال راحت و بدون هیچ تهدیدی بری و در کنار کسی که دوست داری باشی.»
هرگز انتظار نداشتم که کسی چنین برداشتی از یک نمایش ساده داشته باشد. به نظر میرسید او اصلاً متوجه قضیه نشده است؛ برای همین باری دیگر تبسم بر لب نشاندم و در تصحیح افکارش گفتم: «هی! اون فقط و فقط یه نمایش خیلی ساده بود. هیچکدوم از اتفاقاتی که رخ داد یا حتی احساساتی که وجود داشت، واقعی نبود.»
برای یک آن تمام شادیای که بر صورت نورانیاش جریان داشت، از عالم وجود پرکشید و با کلامی سرشار از اندوه گفت: «یعنی همشون الکی بود؟ این همه سختی کشیدی برای هیچی؟ چرا وقتی دوستش نداری
جوری وانمود کردی که انگار خیلی عاشقشی؟» از سر ناچاری گفتم: «چون این کارمه. همینطور کار اونه، در واقع کار همهست. اونم فقط وانمود کرده که من رو دوست داره. من که واقعاً عاشقش نیستم.»
بدون تعلل پاسخ داد: «آخه چرا؟ دوست داشتن خیلی زیباست! به روزهات رنگ میبخشه، باعث میشه برای ثانیهای لحظهشماری کنی که به چیز مورد علاقهات رسیدی... . من... من سیارهام رو دوست داشتم. من زندگی کوچیکم رو دوست داشتم. وظایف سادهٔ روزانهام رو دوست داشتم و از همه مهمتر من عاشق گل سرخم بودم. عاشق این بودم که بشینم و به غرغرهاش گوش کنم، به دغدغههای سادهاش اهمیت بدم، ازش مراقبت کنم و ناز کردنهاش رو تحمل کنم؛ ولی... ولی ترکشون کردم چون متوجه نبودم که چقدر دوستشون دارم. میخوام برگردم ولی هیچ راهی ندارم. پس چرا؟ چرا تو نمیخوای لذت دوستداشتن رو تجربه کنی؟»
با خروج هر کلمه از دهان کوچکش، میشد به وضوح بغض درون صدایش را احساس کرد. هرگز نشده بود کسی اینگونه با من سخن بگوید. چون هرگز نشده بود که کسی خارج از نقشی نمایشی با من صحبت کند؛ بااینحال در آن لحظه یقین داشتم که اگر کسی بخواهد از اعماق قلبش و با صداقت تمام چیزی بگوید، باید حالتی شبیه به او داشته باشد.
میخواستم با همان لحن صادقانه پاسخش را بدهم؛ ولی در اعماق وجودم، در میان تمام شخصیتهای ساختگی، جای منِ حقیقی خالی بود. درست همانجا بود که برای اولین بار سعی کردم بدون پنهان شدن پشت لبخندی تصنعی، بدون داشتن شخصیتی دروغین، نخستین واژگانم را ادا کنم: «من نمیتونم عاشقش باشم چون من اون رو نمیشناسم، من هیچکس رو نمیشناسم، هیچکس کسی رو نمیشناسه. تو گلت رو دوست داری چون میشناسیش؛ چون میدونی اگه روز بعد باز بهش سر بزنی، او تغییری نکرده و هنوز همون گل قبلیه، هنوز هم گل خودته؛ اما اینجا نه! اینجا هرکس هر بار یه فرد متفاوته، اینجا همه شناخته نشدهاند.» برای اولین بار گرمی پردهای از اشک را که بر چشمانم کشیده میشد احساس کردم. برای اولین بار قانون سیارهام را زیر پا گذاشتم و اعتراف کردم: «من... من حتی خودم رو هم نمیشناسم.»
با گوشهٔ آستینم چشمانم را پاک کردم تا او را بهتر ببینم. سرش پایین بود، گریه نمیکرد ولی غم از چهرهاش میبارید. کاغذ تاشدهٔ گوسفندی که برایش کشیده بودم را از جیبش بیرون آورد. با ملایمت آن را باز کرد و به طرح نقشبسته بر آن خیره شد و گفت: «اگه این گوسفند هم فقط یه بازیگر باشه چی؟ اگه لبخندش الکی باشه چی؟ اگه فقط وانمود کنه که بوتههای درخت بائوباب رو میخوره و یه روز گل سرخم رو ببلعه چی؟ این گوسفند هم مثل توعه. مثل همهٔ کساییه که اینجا هستند. نمیشه شناختش. پس چطور میتونم بهش اعتماد کنم که آسیبی به گلم نمیزنه؟» کاغذ را به سویم گرفت و منتظر ماند تا آن را از دستش بگیرم و بعد همانگونه که آمده بود، رفت و من هیچکاری برای متوقف کردنش نکردم؛ چون کاملاً حق با او بود و مطمئن بودم هنگام ترک سیارهام با خودش میگفت: «آدمبزرگها خیلی عجیب هستند.»
با گذشت روزها و ماهها و حتی سالها، همچنان به او غبطه میخورم که توانست این مکان مدفون زیر آوار دروغ را ترک کند و من، گرفتار در این تالاب تظاهر، برای بقا تنها میتوانم یک کار انجام دهم: همرنگ جماعت شوم و نقش بازی کنم.