شمارۀ 106 | از چرخهٔ فریبآمیز جنگ تا خیال گمگشتهٔ صلح | سنا نجفی
ما عادت کردهایم جهان را صحنۀ منازعه ببینیم؛ گویی صلح، وقفهای موقتی است میان دو جنگ. تاریخ شرحی بیپایان از نبردهایی است که در آنها، خون جای کلمه نشسته. این تکرار مستمر، جنگ را از یک «حادثه» به یک «قاعده» بدل کرده. چنان در تاروپود تاریخ تنیده شده که اکنون اجتنابناپذیر به نظر میرسد؛ چون تقدیری که در چرخۀ تکرار میافتد.
حالآنکه آنچه تقدیر پنداشتهایم، در واقع نتیجۀ انباشتی از سیاستها، شعارها و تصمیمهایی است که جنگ را نه یک گزینه، بلکه سرنوشت حتمی ما کرده است. اختیار اگر هست، در دست کسانی است که با دانایی خودخواندۀ خود، موشکها را آتش میکنند؛ کسانی که از جنگ، راهبرد میسازند و از صلح، تاکتیکی موقتی. تکرار خشونت، گاه بیشتر از ذات انسان، حاصل قدرتطلبیهاست.
حالا همۀ مفاهیم ذهنم در یک هزارتوی متناقض گیر افتادهاند. صلح هم دیگر معادل آرامش و اطمینان نیست؛ بلکه نتیجۀ نوعی تهدید متقابل است؛ قدرت نظامی بیشتر، امنیت بیشتر. کدام خشاب دلش میخواهد بیگلوله بماند؟ نظریۀ بازدارندگی حالا به واقعیتی سیاسی تبدیل شده: حفظ صلح از مسیر انباشتن ابزارهای ویرانی میگذرد. درنظرگرفتن احتمال وقوع جنگ بهخودیخود اشکالی ندارد. عقلانیت ایجاب میکند که برای بدترین سناریوها آماده باشیم؛ اما وقتی این آمادگی به ساختار دائمی سیاست و فرهنگ بدل شود، آهستهآهسته به میلی پنهان برای تحقق آن سناریو تبدیل میشود.
پیشدستی برای دفاع، خود بهانهای برای شروع حمله میشود. اگر دفاع لازم است، لابد تهدیدی هم هست و نکند دفاع، خود تهدید را نمیآفریند؟ اینجاست که منطق بازدارندگی مرز باریکی با منطق تهدید پیدا میکند. این دور باطل هم عقلانی جلوه میکند، هم دیوانگی. شاید بتوان گفت که صلح، دیگر محصول تفاهم نیست، بلکه نتیجۀ توازن هراس است؛ تعادلی بیثبات که هر لحظه در آستانۀ سقوط ایستاده.
در جهان مدرن که هر قدرت بزرگ دستی بر دکمهای مرگبار دارد، مفهوم جنگ دیگر نهتنها هولناک که بیمعنا شده است. امروز حتی سلاح هستهای، این آخرین ابزار نابودی، بهعنوان عامل بازدارندگی تعریف میشود؛ این یعنی وقتی هر دو طرف سلاحی اندازۀ نابودی کامل یکدیگر در اختیار دارند، بازی وارد مرحلهای میشود که هیچکس حاضر نیست دکمۀ جنگ را بفشارد. داشتن سلاح هستهای، به نوعی ترمز بدل میشود؛ چراکه هر جنگی شروع شود، احتمالاً جنگی تمامعیار خواهد شد و اینجاست که بازی دوسرباخت است. صلحی شکننده، تهدیدی دائمی و حالا سلاح هستهای، عامل صلح است؟ اگر صلحی که داریم تنها بهدلیل هراس از جنگ است، آیا انسانیت را زیر سؤال نمیبرد که به آن دل ببندیم؟
سلاحهای هستهای معادله را چنان تغییر دادهاند که دیگر هیچکس نمیتواند واقعاً برندۀ جنگی باشد که به پایان جهان ختم میشود. در این بازی یک اشتباه کافی است تا فاجعهای بیبازگشت آغاز شود؛ بازیای که اگر آغاز شود، هیچکس پایانش را نمیبیند و همین آگاهی به شکلی پارادوکسیکال، خود بدل به مهار میشود. پس راهحل ساده است؛ دو طرف قدرتمند دو سر میزی مینشینند، از خودشان پذیرایی میکنند، تصمیم میگیرند که جهان را کنفیکون نکنند و نمیکنند. گهگاهی جنگی سوری به راه میاندازند و گهگاهی هم آتشش را خاموش میکنند؛ آنوقت شانه بالا میاندازند و به این فکر میافتند که فردا در کدام سازمان به جلسه برویم؟ سازمان صلح یا ملل؟ در قطعنامۀ بعدی کلمات را چطور پشتسرهم قطار کنیم که نه صلح بیاورند و نه جنگ را متوقف کنند؟ دفعۀ بعدی جایزۀ نوبل صلحی که هرگز حاصل نشده را به چه کسی اهدا کنیم؟
جنگ، از آغاز خود را در قالب روایتها به جهان تحمیل کرده؛ با خدایان اسطورهایاش، با طنین طبل و شمشیر، با قهرمانانی که نامشان در کتابهای تاریخ حک شده. حماسهها، صحنههایی از خونخواهیها و افتخارآفرینیها را جاودانه کردهاند. حتی تقویمها، با نبردها بخشبندی شدهاند؛ قبل از جنگ، بعد از جنگ.
انگار صلح فرزند جنگ است؛ نتیجۀ پایان درگیریها. در طی تاریخ، در تمام داستانها و روایتها صلح بیشتر تصویری در پسزمینه بوده است؛ چهرهای آرام در میان هیاهوی اسطورههای مقتدر. انسان همیشه از غمها بیشتر میگوید تا شادیها، از جنگها بیشتر مینویسند تا صلحها؛ حتی در واگویههایی چون این. شاید آنچه کم داریم، نه صلح که تخیلِ روایتکردن آن است. تخیلی که صلح را وقفهای میان دو فاجعه نداند و غایتِ زیستن انسان را بداند. شاید لازم باشد تقویمها را از خون بشوییم و تاریخ را به توالی صلحها تقسیم کنیم. شاید بهتر باشد این شماره را بهجای ویژهنامۀ جنگ، ویژهنامۀ صلح بنامیم تا تلاشی باشد بر مقدسشمردن صلح.
شاید همان اول بسمالله هم، قابیل هابیل را کشته باشد؛ اما هرچند خلاف جریانات تاریخ، میخواهم باور کنم که جنگ تقدیر ما نیست و میشود جایی چوب لای چرخ دور گردون کرد. میخواهم بپذیرم که میشود بهجای سلاح، خانه بسازیم؛ بهجای «مرگ بر»، «زندهباد» بگوییم؛ بهجای دشمن، دوست بشنویم و بهجای نفرت، عشق بورزیم. میخواهم باور کنم که صلح، نه فرزند جنگ که نتیجۀ پیروزی انسان بر خوی وحشی خود و برآیند جمعی انسانیت است.