شریفی پسند!/ ویژهنامه نوروز۹۹- متین زارعی

مقدمه
فناوری نانو واژهای است کلی که به تمام فناوریهای پیشرفته در عرصه کار با مقیاس نانو اطلاق میشود. علمی فرارشتهای است که اگر از دیدگاه شیمی و مهندسی شیمی به فناوری نانو نگریسته شود. به طور کلی توجه به کلیه علوم و فناوریهای موجود در مقیاس نانو و کار و تولید در این مقیاس برای دستیابی به فراوردههایی با کیفیت و کمیت بهتر و به عبارتی ارزانتر ، محکمتر ،سبکتر و کاراتر است. مبانی علم و فناوری قرن بیستویکم را تشکیل میدهند. رسیدن به مقیاس نانو از طریق رویکرد از پایین به بالا یکی از گزینههای علم و فناوری نانو است.
هدف فناوری نانو یا نانوتکنولوژی تولید مولکولی یا ساخت اتم به اتم و مولکول به مولکول مواد و ماشینها توسط بازوهای روبات برنامهریزیشده در مقیاس نانومتریک است (نانومتر یک میلیاردم متر است یعنی پهنای معادل با 3 تا 4 اتم) با بهکارگیری فناوري نانو در عرصههای مختلف مهندسي شيمي ازجمله طراحي فرآيندهاي مختلف، بيوتكنولوژي، داروسازي و... میتوان به محصولاتی مرغوبتر با صرف زمان و هزینه كمتر و سطح كمتري از آلودگي محیطزیست دستیافت.
نانوکاتالیست
تولید بسیاری از محصولاتی که در فرایندهای شیمیایی صورت میگیرد در این میان کاتالیستها از اهمیت ویژهای برخوردار هستند .
کاتالیستها موادی هستند که معمولا هر چه ازنظر ابعادی کوچک شوند مشخصات فنی آنها در انجام واکنش بهبود مییابد
با ورود نانو تکنولوژی به صنعت تولید کاتالیستها نانو کاتالیستها پا به عرصه وجود گذاشتند.این کاتالیستهای پیشرفته در اکثر موارد خواص چشمگیری از خودشان نشان دادهاند و پارهای از آنان به فرایندهای صنعتی راهیافتهاند. انواع نانو کاتالیستها عبارتاند از:
کاربرد نانو کاتالیستها
تحقیقات آزمایشگاهی وسیعی در مورد فرایندهای شیمیایی مختلف انجامشده است که از میان این تحقیقات نانو کاتالیستهای مربوط به فرایند پالایش نفت فرایندهای پتروشیمی و واکنشهای مختلف پلیمریزاسیون بیشتر موردتوجه تحقیقات صنعتی هستند.
مهمترین دستاورد فناوری نانو در علم کاتالیست یکسانسازی اندازه و توزیع حفرات و منافذ فعال کاتالیستی است.چراکه اگر بتوان به توزیعی یکسان از اندازه و خواص متمرکز فعال دستیافت دیگر به ازای خوراک ورودی یکسان و یکنواخت با واکنشهای متفاوت روبهرو نخواهیم بود.
حل معضل برشهای سنگین نفتی بهوسیله نانو کاتالیستها
برش سنگین نفتی بهخودیخود قیمت بسیار کمی دارد ضمن آنکه در شرایط فعلی حتی برای از بین بردن آن نیز هزینه میشود.اما این برشهای سنگین قابلیت آن را دارد که به فراوردههای سبکتر و باارزشتر تبدیل شود یکی از این راههای تبدیل کراکینگهای کاتالیستی است که با کاتالیستهای جامد انجام میگیرد. در روشهای جدیدی که اخیرا روی آن تحقیق میکنیم میتوان کاتالیست موردنظر را در یک فاز مایع مانند آب حل نمود سپس ذرات آب را در حد نانومتری در فاز سنگینی نفتی پخش نمود.بالا بردن حرارت در این سیستم منجر به انفجار ذرات آب و آزاد شدن کاتالیست میشود.
هیدروژن نوزتدی که بهوسیلهی کاتالیست ایجاد میشود منجر به کراکینگ خواهد شد.
کاربرد نانو کاتالیست در افزایش عدد اوکتان بنزین
با توجه به مصرف زیاد بنزین در دنیا و نیز حجم عظیم آلودگیهای حاصل از مصرف این فراورده که ناشی از وجود ترکیبات آلفینی و گوگردی در آن است .ازآنجاییکه فرایند کراکینگ کاتالیزوری بستر سیال یکی از اصلیترین فرایندهای تولید بنزین در اکثر پالایشگاهها بهحساب میآید ازاینرو توجه به بهینهسازی این واحد جهت کاهش ترکیبات مضر در کنار تولید بیشتر اهمیتی دوچندان خواهد داشت .
تاکنون بررسیهای زیاد نیز بر روی بهبود عملکرد این واحد صورت گرفته است که در این بررسیها بالاترین توانایی در کاهش ترکیبت آلفینی موجود در بنزین خروجی 18درصد حجمی بوده است. بهکارگیری کاتالیستها در فرایند مذکور خواص فوقالعادهای در کاتالیستها (ازجمله فعالیت و پایداری بسیار شدیدتر)سبب میشود.نانو کاتالیستهای تقویتشده به علت سادگی فرایند هزینه اندک تبدیل بالا و کاهش مصرف هیدروژن میتوانند تحول شگرفی را در فرایند کراکینگ کاتالیزوری بستر سیال ایجاد کنند. این نانو کاتالیستهای تقویتشده علاوه بر مزایای فوق در شرایطی کاملا فعال و پایدار میتوانند عدد اوکتان بنزین را بالا برده و ترکیبات آلفینی و گوگردی را در بنزین نهایی بهطور چشمگیری کاهش دهند.
نانوکاتالیستها در پتروشیمی
در فرآیندهای کاتالیزوری مختلف معمولا از پایههای بسیار متخلخلی استفاده میشود که اندازه آنها در حد نانومتر است. بااینوجود تنها مواد موسوم به زئولیت. اندازه حفره کاملا تعریفشدهای دارند. مواد نانو حفرهای منظم نهتنها باعث انتخاب پذیری واکنشهای شیمیایی میشوند. بلکه بهعنوان پایههای ارزانی برای جذب يا فیلتراسیون مولکول پیچیده بهحساب میآیند. درصورتیکه پایههای نانو حفرهای بهخوبی توسعه یابند. میتوان از یکی دیگر از امکانات فناوری نانو یعنی نانو خوشهها در کاتالیزور سود جست. ازاینرو از نانوخوشهها میتوان بهعنوان کاتالیزورهایی با خواص نوین استفاده کرد.
نانو کاتالیستها در محیطزیست
از زمینههای دیگر کاربردهای مواد نانو ساختاری استفاده از آنها بهعنوان کاتالیزورهای زیستمحیطی برای تصفیه خروجی اگزوز اتومبیلها و پالایش آبوهوا است. کاتالیزورهای رایج که اغلب پایه پلاتینی دارند اگرچه راندمانشان کافی است اما بسیار گرانقیمت هستند. به همین جهت کاتالیزورهای نانو ساختاری بهعنوان جایگزین ارزانقیمت کاتالیزورهای یادشده موردتوجه هستند.
منابع