شمارۀ ۹۰ | فیالبداهه | امیرحسین اکبرنیا
رنج، همنشین ابدی انسان است. قدمتی به کهنسالی تاریخ دارد. احساسی که انسان را هیچ راه گریزی از آن نیست؛ مگر شاید مرگ.

حیات انسانی آمیختهای از احساسات مختلف است؛ شادی، هیجان، افسوس، دلتنگی، اشتیاق، ترس و... . اما فکر میکنم در همه حال رنج بر دیگر احساسات غلبه دارد. وقتی انسان به خواستهاش نمیرسد، رنجور میشود. گویی زندگی انسان تماماً کشاکش میان خواسته و رنج است. رنج از فقدان میآید؛ فقدان ثروت، فقدان عشق، فقدان دانایی و... . پس آیا اگر آدمی انتظارش را از زندگی پایین بیاورد، زندگی به او آسان نخواهد گرفت؟ اما زندگیِ بدون فقدان چه ارزشی دارد؟ مگر هدف زندگی در تلاش آدمی برای رسیدن به خواستههایش تعریف نمیشود؟ اگر چیزی نباشد که فرد در تمنای آن تلاش کند، زندگیاش چه هدفی خواهد داشت؟
ثروتمندی را به تصور آورید که همهچیز دارد. از مادیات بینیاز است، ارج و احترام مردم را به دست آورده، بدن سلامت و تنومندی دارد و اهل دانش و فضیلت است؛ اما روح او در چه حال است؟ آیا چیزی میخواهد که نتواند به آن دست یابد؟ آیا بینیاز بودن رنجآور نیست؟
گاهی در نتیجۀ نرسیدن به هدف است که رنج بر ما متولی میشود. اما گاهی رنج حاصل نبود هدف است؛ نبود معنا؛ فقدانِ فقدان. اگر بود و نبود هدف و معنا باعث رنج میشود، چه راه گریزی از آن میتوان یافت؟ خشنودی را در کجا جستوجو کنیم؟ آیا رنج حاصل نبودِ خوشنودی است یا خشنودی حاصل نبودِ رنج؟ مهم نیست که رنج چه مبدایی دارد. تنها چیزی که میدانم این است؛ رنج، رنجآور است.
اما هدف زندگی را کجا میتوان یافت؟ چه چیزی ارزش تلاش دارد؟ جملۀ سارتر را یادآور میشوم: «هدف زندگی، پیداکردن هدفی برای زندگی است.» هرکس دید متفاوتی از زندگی و بنابراین هدف متفاوتی دارد. برای کسی ثروت فضیلت است. حال آنکه دیگری ثروت را رذیلت و اخلاق را فضیلت میداند. حق با کیست؟ نمیدانیم؛ زیرا معیاری برای قضاوت نداریم. نقلقولی از کوندرا میآورم: «هیچ وسیلهای برای تشخیص تصمیم درست وجود ندارد؛ زیرا هیچ مقایسهای امکانپذیر نیست. در زندگی با همهچیز برای نخستین بار برخورد میکنیم. مانند هنرپیشهای که بدون تمرین وارد صحنه شود. اما اگر اولین تمرین زندگی، خود زندگی باشد، برای آن چه ارزشی میتوان قائل شد؟»
چیست این انسان سرگردان، مغروق در میان احساسات واهی، به دنبال راهی برای فرار از ملال، سطحی و پوچ. به راستی کسی که در این دنیا سردرگم و ملول نباشد یا حکیمی فرزانه است یا مجنونی نادان.
تجربه بیستسالۀ من از حضور در این هستی که فقط چند سال اخیر آن همراه آگاهی بوده، میگوید که هیچ روزنۀ امیدی نیست. ما محکوم به زندگی هستیم. تلاشمان بیهوده است. فقط باید با ملال کنار بیاییم و فکرمان را درگیر هیاهوی مسخرۀ دنیا کنیم. شاید نادانی به سودمان باشد. شاید هم تنها راه فرار از ملال، عشق باشد. کسی چه میداند؟ نمیتوانم راجع به تجربۀ نداشته صحبت کنم.
غم، هرچه هست یا نیست، در ذات انسان جای گرفته، با هستیاش آمیخته شده و از آزار آدمی لذت میبرد. چه بسا معنابخش زندگی او هم باشد. به جای مبارزه با آن باید به حضورش عادت کنیم، دوستش داشته باشیم و از او کمک بگیریم. مگر به انگیزهای برای حرکت و پیشرفت نیاز نداریم؟ آیا فرار از رنج خود انگیزۀ کافی نیست؟