او کیست؟

تقویم‌ها گفتند | یاسمن گریوانی

امیرهوشنگ ابتهاج متخلص به ه.ا.سایه، در طول عمر ۹۵ ساله‌اش در شرایط گوناگونی زندگی کرد. حس و حال اکثر اشعارش حول محور عشق، شور و غم بود و این خود می‌تواند گواهی بر این باشد که اولین اشعارش را زمانی سرود که عشق اولش «گالیا» را شناخت. اولین تلاش‌های حرفه‌ای او در راستای شاعری در جهت حرکت به سمت اشعار نیما یوشیج بود. با گذر زمان و سرودن شعرهای نویی که بین وی و طبع اصلی شاعری‌اش فاصله می‌انداختند، دوباره به مسیر اولیه‌اش، سرودن غزل فارسی برگشت.

به‌طورکلی محتوای اشعار سایه، چه غزل و چه شعر نیمایی، عاشقانه و احساسی است ولیکن خود او نیز تاثیر شرایط زمانه و سبک زندگی خود و مردم را بر روی اشعارش انکار نمی‌کند. از نظرش امروزه شعر، ناگزیر مبین احوال زمان و احساسات شاعر است؛ احساساتی که خود از پدیده‌های اجتماعی تاثیر می‌پذیرند. پیرو همین باور، معتقد بود هر شعری با هر قالبی باید از کلمات و اصطلاحات مخصوص به زمان خود بهره ببرد. شاید علت اصلی سادگی و گیرایی آثار سایه، همین عقیده‌اش است.

سایه در دوران جوانی،‌ همراه اکثریت جامعۀ آن زمان افکار سیاسی چپ داشت. با اینکه هرگز خود را عضوی از حزب توده نمی‌دید ولی همواره همفکری خود را با آن‌ها تایید می‌کرد. بعضی‌، علت پیشرفت اشعار ابتهاج را گرایشات سوسیالیستی و همفکری وی با حزب توده عنوان می‌کنند. در پی همین افکار، در سال ۱۳۵۸ از کانون نویسندگان ایران اخراج شد و در سال ۱۳۶۲ نیز به مدت یک سال به زندان رفت. به تأیید خودش در مجموعۀ «پیر پرنیان‌اندیش»، آزادی وی با وساطت شهریار و در پی نامۀ او به رئیس جمهور وقت با محتوای «از وقتی سایه را زندانی کردند، فرشته‌ها بر عرش الهی گریه می‌کنند.» صورت گرفت. در آن زمان، به سبب همین افکار و فعالیت‌ها در کنار اشعار دل‌انگیزی که سروده بود، در میان مردم محبوبیت و مقبولیت بسیاری پیدا کرد. همچنین در جمع شاعران معاصر روابط دوستانۀ زیادی داشت‌. اما در سال‌های اخیر میان مردمی که با گذر زمان کمی درکشان از واقعیت متفاوت و شاید بهتر شده‌است و شکل فکر و دغدغه‌شان دگرگون شده، از محبوبیتش کاسته شد و بسیاری از افراد به واسطه تفکرات چپ سایه، وی را طرد کردند.

سایه در مدت زندگی‌اش فعالیت‌های ادبی متعددی داشت و حدود ۱۱ اثر به شرح زیر از خود به یادگار گذاشت.
نخستین نغمه‌ها، سال ۱۳۲۵
سراب، سال ۱۳۳۰
سیاه‌مشق، سال ۱۳۳۲
شبگیر، سال ۱۳۳۲
زمین، سال ۱۳۳۴
چند برگ از یلدا، سال ۱۳۴۴
یادنامه، سال ۱۳۴۸
تا صبح شب یلدا، سال ۱۳۶۰
یادگار خون سرو، سال۱۳۶۰
دیوان حافظ به سعی سایه، سال ۱۳۷۲
تاسیان، سال ۱۳۸۵

از بین این آثار، کتاب «یادنامه»، ترجمهٔ شعر تومانیان، شاعر ارمنی، توسط سایه با همکاری چند فرد دیگر است؛ کتاب «حافظ به سعی سایه»، تصحیح دیوان حافظ به اهتمام ابتهاج است و «تاسیان»، دربرگیرندۀ اشعار نوی اوست.

در مجموع هوشنگ ابتهاج یا همان ه.ا.سایه، شاعر معاصری بود که در طول مدت زندگی‌اش احساسات مختلفی را از سمت مردم و مخاطبانش دریافت کرد. چیزی که فارغ از هر مسئلۀ دیگری، دربارهٔ سایه مهم شمرده می‌شود، نوع نگاه وی به زندگی و محیط اطرافش بود. در یکی از مصاحبه‌هایش در پاسخ به سوال: «از زندگی راضی هستید؟» با لحن دلنشینش می‌گوید: «فوق‌العاده! اِه، ببین! من این شانسو پیدا کردم که یه چیز به اسم سمفونی ۹ بتهوون گوش کنم، کجا می‌تونستم اینو گوش کنم؟ این میز می‌تونه بگه من سمفونی ۹ رو گوش کردم؟ یا بگه من آواز ابوعطای شجریان رو شنیدم؟ در نظربازی ما بی‌خبران حیران‌اند.» این حداقل چیزی است که باید از سایه یاد گرفت؛ با وجود هر اتفاقی در زندگی، ما حداقل فرصت زندگی کردن را داشته‌ایم و می‌توانیم از آن لذت ببریم. بدون تردید می‌توان گفت که سایه، در زمان جوانی مسیری که به نظر خودش و غالب همفکرانش درست به نظر می‌آمد را برگزید و در راستای رسیدن به اهدافش هزینه‌های زیادی متحمل شد. با وجود تاثیرپذیری اشعار وی از عقایدش همچنان احساس درون آن‌ها باعث می‌شود هر فردی با هر نوع فکر و عقیده‌ای بتواند در یک عصر زمستانی در حالی که چای خود را در دست گرفته، از خواندن این ابیات «شعر ارغوان» لذت ببرد.

ارغوان، شاخه همخون جدا ماندۀ من
آسمان تو چه رنگ است امروز؟
آفتابی‌ست هوا؟
یا گرفته‌است هنوز؟
من در این گوشه که از دنیا بیرون است
آسمانی به سرم نیست
از بهاران خبرم نیست
آنچه می‌بینم دیوار است
آه این سخت سیاه
آن‌چنان نزدیک است
که چو بر می‌کشم از سینه نفس
نفسم را بر می‌گرداند
ره چنان بسته که پرواز نگه
در همین یک قدمی می‌ماند
کورسویی ز چراغی رنجور
قصه‌پرداز شب ظلمانی‌ است
نفسم می‌گیرد
که هوا هم اینجا زندانی‌ است
هر چه با من اینجاست
رنگ رخ باخته‌است
آفتابی هرگز
گوشه چشمی هم
بر فراموشی این دخمه نینداخته‌است
اندر این گوشۀ خاموش فراموش شده
کز دم سردش هر شمعی خاموش شده
یاد رنگینی در خاطر من
گریه می‌انگیزد
ارغوانم آنجاست
ارغوانم تنهاست
ارغوانم دارد می‌گرید
چون دل من که چنین خون‌آلود
هر دم از دیده فرو می‌ریزد
ارغوان
این چه رازی‌ست که هر بار بهار
با عزای دل ما می‌آید؟
که زمین هر سال از خون پرستوها رنگین است
وین چنین بر جگر سوختگان
داغ بر داغ می‌افزاید؟
ارغوان پنجه خونین زمین
دامن صبح بگیر
وز سواران خرامنده خورشید بپرس
کی بر این درۀ غم می‌گذرند؟
ارغوان خوشۀ خون
بامدادان که کبوترها
بر لب پنجرۀ باز سحر غلغله می‌آغازند
جان گل رنگ مرا
بر سر دست بگیر
به تماشاگه پرواز ببر
آه بشتاب که هم‌پروازان
نگران غم هم‌پروازند
ارغوان بیرق گلگون بهار
تو برافراشته باش
شعر خون‌بار منی
یاد رنگین رفیقانم را
بر زبان داشته باش
تو بخوان نغمۀ ناخواندۀ من
ارغوان، شاخۀ همخون جدا ماندۀ من