شمارۀ ۱۰۶ | نگاهی گذرا به «جنگ چهرهٔ زنانه ندارد» و «صداهایی از آرمانشهر» | فاطمهزهرا موسوی

سادهترینِ مردم، صادقترینِ آنها هستند؛ پرستارها، آشپزها، رختشورها و... ؛ آنها کلمات را از درونشان بیرون میکشند، نه از روزنامهها و کتابهای خواندهشده. تاریخ در خیابان جریان دارد، در تودهٔ مردم. باور دارم که در هرکدام از ما قطعهای از تاریخ موجود است. در یکی نیم صفحه در دیگری دو یا سه صفحه. ما با هم کتاب زمان را مینویسیم. هر انسان حقیقت خود را فریاد میزند. باید تمام این صداها را شنید، در این «همه» حل و به «همه» تبدیل شد.
«سِوِتلانا آلکسیویچ»، برندهٔ جایزهٔ ادبی نوبل ۲۰۱۵، اولین نویسندهٔ تاریخ است که بهسبب نوشتههایش در ژانر مستندنگاری، روزنامهنگاری و به عبارتی ناداستان، شایستهٔ این جایزه شده است. شاهکار این نویسنده، «صداهایی از آرمانشهر»، پنج کتاب را شامل میشود که همگی روایات مردم کف جامعه از مصیبتهایی است که در آنها، انسانها چیزی بیشتر از عددورقم نیستند. تکتک این پنج کتاب با نگاهی عمیق به تأثیر سیاست بر سرنوشت مردمان زمانه، منعکسکنندهٔ صدای همهٔ انسانهایی هستند که در بحبوحهٔ حادثه در گرداب تاریخ فراموش شدهاند.
«مگه میتونم چنین کلماتی رو پیدا کنم؟ مثلاً میتونم براتون تعریف کنم که چطور تیراندازی میکردم. اما نمیتونم بگم چطور گریه میکردم، نه، نمیتونم! این ناگفته باقی میمونه. فقط یه چیزی رو میدونم. اون هم اینکه تو جنگ آدم وحشتناک و غیرقابلفهم میشه. چطور میشه اون رو درک کرد؟
شما نویسندهاید. خودتون یه چیزی سرهم کنید. یه چیز قشنگ. متنی که توش ردی از سوسک و لجن نباشه... یه متن خالی از بوی ودکا و خون... یه متنی که مثل زندگی اینقدر ترسناک نباشه...»
آلکسیویچ در اولین کتاب این مجموعه که «جنگ چهرهٔ زنانه ندارد» نام دارد، روایت منحصربهفرد زنانه از جنگ جهانی دوم را در اختیار خواننده میگذارد. کتاب دوم، «آخرین شاهدان»، تکمیلکنندۀ کتاب اول است و قصهٔ ناگفتهٔ مردمانی است که کودکیشان را در جنگ جهانی گذراندند؛ اما پایان جنگ، پایان کابوس ابدی آنها نبوده است. در ادامه «پسران رویین» منتشر شد که شرح غمانگیزی است از ضربهٔ جنگ درازمدت شوروی در افغانستان بر شهروندان سادهای که قربانی سیاستهایی شدند که هیچ نقشی در آن نداشتند. الکسیویچ در کتاب چهارم، «نیایش چرنوبیل» که با نام «صداهایی از چرنوبیل» هم شناخته میشود به بررسی و گزارشنگاری این فاجعۀ اتمی میپردازد و با هنر نویسندگی و روزنامهنگاریاش شرحی بیبدیل، انسانی و بیپرده از این رخداد را به خواننده منتقل میکند. مینیسریال «چرنوبیل ۲۰۱۹» با وامگرفتن از همین کتاب ساخته شده است. پنجمین و آخرین کتاب از مجموعهٔ «صداهایی از آرمانشهر»، «زمان دستدوم» نام دارد و حکایت تلخ روزگار پساشوروی است و تأثیر بیچونوچرای فروپاشی شوروی بر تکتک اعضای جامعهٔ ازهمگسیخته و زخمخوردۀ آن زمان را به روی کاغذ میآورد. مردمانی که زیر آوار سقوط وطنشان له شدند و دیگر چیزی نبودند جز بشریتی سرگردان.
ما اغلب ساکتیم. فریاد نمیکشیم. گله نمیکنیم. ما صبوریم؛ مثل همیشه. برای اینکه هنوز حرفی نداریم. از حرفزدن در موردش میترسیم. نمیدانیم چطور. این تجربهای عادی نیست و سؤالهایی هم که در موردش مطرح میشوند، عادی نیستند. جهان به دو بخش تقسیم شده است: یک طرف ماییم؛ چرنوبیلیها و طرف دیگر شما ایستادهاید؛ دیگران.
جنگ چهرهٔ زنانه ندارد سرگذشت زنانی را بازگو میکند که پابهپای مردان در جبهههای جنگ جهانی دوم جنگیدند، ظرافت و زنانگی خود را فدا کردند و از دل این فاجعه زنده بیرون آمدند تا داستان جنگ را این بار از نگاه حساس و استثنایی جنسیتی تعریف کنند که در نگاه عام، «جنگجو» به شمار نمیآیند. از تعداد بیشماری پرستار و پزشک و راننده بگیرید تا سرباز، مسلسلچی، تکتیرانداز و خلبان از تجربیاتی میگویند که آنچنان از کلیشههای مرسوم جنگ فاصله دارند که میتوان گفت در تخیل انسان نمیگنجند و واقعیت و حقیقت سهمناک جنگ و مرگ را آنقدر عریان و زلال بیان میکنند که دیوارهای انسانیت را درهم میشکنند.
من هنوز خودم دشمن رو ندیده بودم، فقط هواپیماهاش رو دیده بودم. اما خیلی زود فهمیدم که جنگ یعنی چی...
به بیمارستان ما اطلاع دادن که یه قطار رو اطراف وارونژ بمبارون کردن، ما رفتیم به محل حادثه، دیدیم... فکر میکنید چی دیدیم؟ فقط گوشت چرخشده...نمیتونم تعریف کنم... قبل از همه پروفسور ما به خودش اومد و فریاد زد: برانکارد. من از همه کمسنوسالتر بودم، فقط شونزده سالم بود. همه بهم نگاه کردن، فکر کردن غش کردم. از روی ریلها حرکت میکردیم، وارد واگنها میشدیم. هیچکی رو نمیشد توی برانکارد گذاشت؛ واگنها در حال سوختن بودن و هیچ صدا و نالهای به گوش نمیرسید. آدم کاملی دیده نمیشد. دستم رو به قلبم بردم، از ترس چشمام رو میبستم. وقتی به بیمارستان برگشتیم، هر کسی جایی افتاد؛ یکی سرش رو روی میز گذاشت، یکی سرش رو روی صندلی و همه تو همین حالت از حال رفتن.
وقتی شیفتم تموم شد و رفتم خونه چشمام از گریه باد کرده بودن. رو تختم دراز کشیدم و چشمام رو بستم، دوباره همهٔ اون صحنهها اومد جلو چشمم... مادرم از سرکار برگشت، دایی میتیا هم اومد. صدای مامانم رو شنیدم: نمیدونم عاقبت لنا چی میشه. ببین تو همین مدت کم صورتش چقدر تغییر کرده، همین مدت کمی که داره تو بیمارستان نظامی کار میکنه. اصلاً شبیه خودش نیست، ساکته، با هیچکی صحبت نمیکنه و از خواب میپره. لبخندش کجا رفته، صدای زیبای خندش کجا رفته؟ خودت میدونی که چه دختربچهٔ شادی بود لنا. اما حالا دیگه اصلاً شوخی هم نمیکنه.
صدای مامانم رو میشنیدم و همزمان اشک از گونههام جاری بود.
میخوانیم تا صدای صامتشدهٔ فانیان گمشده در زمان را با روحمان لمس کنیم. میخوانیم تا فراموش نکنیم جنگ علاوهبر ساختمانها، زندگیها را هم ویران میکند. میخوانیم تا از یاد نبریم هر گلولهای که شلیک میشود، دو کشته دارد: تیرخورده که خونش میرود و تیرانداز که روحش. میخوانیم تا بدانیم اعداد سادهٔ چاپشده در کتابها هریک داستانی دارند. میخوانیم تا در ظلمت دوران معاصر، تلألوی حقیقت را در دلمان روشن نگه داریم. میخوانیم تا مبادا انسانیت در لابهلای روزهای پرمشغلهمان منسوخ شود. میخوانیم و میخوانیم و میخوانیم تا شاید چرخهٔ بیرحم تاریخ این بار تکرار نشود.