شمارۀ ۹۲ | گامی علیه فراموشی | مژگان مقیمیان
پر از حرفم اما انگشتانم انگار خشکشان زده‌است. تمام روزهایی که در سال گذشته تجربه کردیم از مقابل چشمانم می‌گذرند. من این متن را می‌نویسم ولی به شما توصیه می‌کنم که آن را نخوانید. اگر کسی این کلمات را جلوی خودم می‌گذاشت، نمی‌خواندم. می‌گفتم دروغ است. پر از اغراق است. کلمات را پس می‌زدم و از جلوی چشمانم دورشان می‌کردم؛ اما مگر می‌شود فرار کرد؟ مگر تصویر آن روزها را می‌توان کم‌رنگ کرد؟ این کلمات زندگی ما هستند. جزئی از تاریخ ما هستند. همۀ آن‌ها را با درد زندگی کردیم و حال، با گذشت یک سال، هنوز هم موقع به‌یادآوردنشان ترس در جانمان رخنه می‌کند؛ اما گذشتیم. فهمیدیم که هرچند هم سخت بگذرد، زندگی همین است. نمی‌شود شکایتش را به جایی کرد. فهمیدیم که درمیان همین ناعدالتی‌ها باید قد کشید. این متن خلاصه‌ای از پاییزی است که بر ما گذشت. امیدوارم نخستین پاییز شما در این دانشگاه، رنگ‌وروی بهتری داشته باشد!
پردۀ اول
اگر بخواهم از مهرۀ ابتدایی آن روزها بگویم، باید به 28 شهریورماه بروم. آن روزی که اعلامیه‌های یک تجمع در دانشگاه، دست‌به‌دست می‌شد. تجمع آن روز در اعتراض به قتل مهسا امینی بود. همزمان با گسترش موج اعتراضات دانشجویان در دانشگاه‌های دیگر، شریفی‌ها هم ساکت نماندند. آن تجمع تا نزدیکی نُه شب ادامه داشت. درمیانۀ تجمع، زمانی که بچه‌ها با صورت‌های برافروخته فریاد می‌زدند و از خون به ناحق ریخته‌شدۀ خواهرشان می‌گفتند، فردی از گروه مقابل با وقاحت تمام، رو به آن جمعیت داغ‌دار گفت: «اصلاً من کشتمش!» گروهی که چند دقیقۀ قبل درمیان جمعیت و در جلوی درب آزادی به نماز ایستاده بود، حال در چشمان جمعیت نگاه کرد و طوری از قتل یک انسان سخن گفت که از مرگ یک پرنده نمی‌گویند. ما در همان لحظه فهمیدیم که در این میدان، جای هیچ گفت‌و‌گویی نیست. به یاد دارم که بچه‌ها دست‌در‌دست هم با خواندن سرود «یار دبستانی من» از دانشگاه خارج شدند. آن‌ها می‌خواستند دل‌هایمان را سرد کنند؛ غافل از اینکه ما هیچ موقع تا آن زمان، آن‌قدر مصمم و قاطع نبودیم. ما همان شب فهمیدیم که «راه طولانی است. محکم باید بود.»
آن تجمع نقطۀ شروعی برای پا فراگذاشتن از حصار ترس‌هایمان بود. در آن روزها پس از قطعی گستردۀ اینترنت و برگزاری تجمعات متعدد در دانشگاه‌های سراسر کشور، اوایل مهر بود که دانشگاه اعلام کرد آموزش تا پایان هفته مجازی است. پدر دوم ما به‌بهانۀ محافظت از فرزندانش، کلاس‌ها را مجازی کرد و از همان‌جا بود که ما را از ورود به دانشگاه خودمان باز داشت. اعتصاب و عدم شرکت در کلاس‌ها از همان موقع کلید خورد. این دیگر چه ویروسی بود که حق حضور در دانشگاهمان را از ما گرفته بود؟
آن یک هفته عدم حضور در دانشگاه، ما را ساکت نکرد. به دانشگاه بازگشتیم؛ اما چه بازگشتی؟ ما بار دیگر برای گرفتن حقمان به دانشگاه آمده بودیم. چهره‌های ناآشنا درمیان جمعیت به چشم می‌خورد. چهره‌هایی که خبر از ناشریفی‌بودن می‌داد. آن روز ترس بود و اضطراب؛ اما ما هر لحظه قوی‌تر می‌شدیم؛ مایی که به‌واسطۀ دردهای مشترکمان در کنار هم قرار گرفته بودیم. صداهای درونمان بیدار شده‌بود و با تمام وجودمان، آزادی را فریاد می‌زدیم. پدر عزیز دانشگاه که در سخنرانی‌اش قصد تکذیب ورود و سازمان‌دهی غیرشریفی‌ها به دانشگاه توسط گروه خاصی(!) را داشت، ناکام ماند و حتی درحین سخنرانی خودش، تعدادی نیروی لباس شخصی وارد دانشگاه شدند.
دهم مهر بود که در یک لحظه دیدیم دانشگاه در محاصرۀ نیروهای لباس شخصی است. گویا فریاد آزادی ما را تاب نیاوردند. آن شب چه چیزها که ندیدیم. تیرخوردن بچه‌ها، حبس‌شدن و کتک‌خوردنشان در پارکینگ شریف، توهین به اساتیدمان، تیراندازی به کتاب‌خانۀ دانشگاه و صحنه‌های دیگری که هر لحظه بیشتر از قبل، توانمان را می‌گرفت. ما که یک عمر از خفت‌گیرهای طرشت می‌ترسیدیم، حالا تمام وجودمان با ترس از پلیس‌ها پر شده بود. دانشگاه شریف آن شب میدان جنگ بود. ما در جنگی بودیم که یک طرف سلاح داشت و یک طرف، شرف. ما آن شب چندین سال پیر شدیم و تنها کاری که از دستمان برمی‌آمد، ملتمسانه نگاه‌کردن به ساعتی بود که قصد حرکت نداشت. همۀ ما منتظر بودیم و زمان، یک لحظه مشتش را روی سرمان فشار می‌داد و لحظه‌ای دیگر، یقه‌مان را می‌گرفت و می‌کشاندمان روی زمین. مگر ما بچه‌های همین مرز و بوم نبودیم؟ مگر دانشجو، سرمایۀ مملکت نبود؟ حالا کار به جایی رسیده بود که سطل آشغال سرمایه به‌حساب می‌آمد؛ اما دانشجوی شریف، نه!
پردۀ دوم
درمیان فرازوفرود آن روزها، می‌توان از نخستین روزی گفت که دانشجویان با اصرار و پافشاریشان برای نخستین بار، سلف بدون تفکیک جنسیتی را در سالن البرز تجربه کردند؛ چیزی که در تمام این سال‌ها از آن‌ها گرفته شده بود. تا جایی که حافظۀ من یاری می‌کند، آن روز هیچ اتفاق عجیبی در آن سلف رخ نداد؛ اما مگر می‌شود که شما در این دانشگاه قدمی برخلاف خواست فرزندان عزیزکردۀ رئیس دانشگاه برداری؟ مگر می‌شود بدون حاشیه بنشینی در کنار دوستانت و غذایت را بخوری؟ پس تکلیف این فرزندان عزیزکرده چیست؟
فردای آن روز دیگر هیچ‌چیز عادی نبود. بچه‌ها که به‌مانند روز قبل قصد داشتند به‌شکل‌‌مختلط در سلف البرز غذا بخورند، با سنگرهای گروه مقابلشان روبه‌رو شدند. علی‌رغم اینکه دو سلف دیگر دانشگاه مانند قبل و با تفکیک جنسیتی دراختیارشان بود، میز و صندلی سلف را سپر خود کرده و حق ورود دانشجویان را به سلف دانشگاهشان از آن‌ها گرفتند. حرف آن‌ها این نبود که ما نمی‌خواهیم مختلط بنشینیم، حرفشان این بود که شما نباید مختلط بنشینید. بچه‌ها حدود چهار یا پنج ساعت جلوی در البرز توقف کردند تا حقشان را بگیرند. تصرف مکان عمومی بنابه میل و سلیقۀ شخصی، با عقل هیچ کس جور درنمی‌آمد. ما در آن روز نفهمیدیم حرف از کدام دین و اعتقاد می‌زنند. حتی نفهمیدیم چرا عزیزان آن گروه در حال‌و‌هوای شب عملیات بودند؛ اما در آخر این فریاد آزادی بود که از البرز برخاست. حالا سؤالم این است چرا آدم کاری کند که بعد فقط برایش اشک و ناله بماند؟ ما نفهمیدیم مختلط غذاخوردن ما گریه داشت یا اینکه غذا از گلویشان پایین نرفته، مجبور به فرار از البرز شده بودند؛ ولی هرچه بود، پر از تناقض بود. کاش آن گروه مقابل در آستانۀ سالگرد این اتفاق، دلیل اشک‌هایشان را روشن کند. افرادی که خود را مدعیان دین می‌دانستند، هرچه توانستند به اموال عمومی دانشگاه آسیب زدند و بعد هم انگشت اتهامشان به سوی بقیه بود.
آشوب اقلیت تندرو در آن روز برای خودشان هزینه‌ای نداشت. گمان می‌کنم که پدر مهربانشان آن‌ها را به‌واسطۀ همان اشک‌های کودکانه‌شان بخشیده بود؛ اما اتفاقات آن روز برای باقی دانشجویان گران تمام شد. از ممنوع‌الورودی‌های بدون سند و مدرک درست‌و‌حسابی دانشجویان تا محدودشدن دسترسی آن‌ها به سامانه‌های آموزشی، هزینه‌هایی بود که ما باید برای خودمختاری آن جماعت پرمدعا می‌پرداختیم. احکام سنگین کمیته، شتری بود که فقط درِ خانۀ ما خوابید.
در تمام آن روزها، کسی نگران ما نبود. ما اصلاً وجود نداشتیم. کسی حواسش به ما نبود که در میان انبوه غم و استرس، ذره‌ذره وجودمان آب می‌شد. دوستانمان به ناحق دربند بودند، اساتیدمان در دانشگاه از نیروهای لباس شخصی کتک می‌خوردند، تعداد دوربین‌های امنیتی چند برابر شده بود، هر روز اسم نزدیک‌تری به خود را هشتگ می‌کردیم و پرسیدن حالمان از یکدیگر، بی‌معنی شده بود. غمگین بودیم و هر روز غمی بزرگ‌تر بر جانمان می‌نشست.
انگار اهمیتی نداشت که به زشت‌ترین شکل ممکن، کیف دانشجویان درپی سفرۀ یک‌بارمصرف یا ماسک، تفتیش می‌شد و نیروهای حراست به دانشجویان توهین می‌کردند. اهمیتی نداشت که تریبون‌های آزاد دانشگاه هم به بازداشت ختم می‌شد. تنها چیزی که آن روزها مهم بود، برگشتن آرامش به دانشگاه بود؛ به هر قیمتی! ما هم به‌دنبال آرامش بودیم اما جای خالی دوستانمان در کلاس درس بهمان دهن‌کجی می‌کرد. تعدادی از اساتید در کنار دانشجوها ایستاند و از آن‌ها حمایت کردند؛ حالا یا به‌بهانۀ تعمیر جلوبندی ماشینشان کلاس را لغو کرده و غیرمستقیم گفتند که در کنار شما هستیم یا مستقیم به آن‌ها دلگرمی دادند. تحصن‌هایی که در آن مدت برگزار شد، نشان داد که دانشگاه حتی سکوت ما را تاب نمی‌آورد. شاید هم آزادی دوستان دربندمان خواستۀ زیادی بود.
رفتار آن اقلیت پرحاشیه در آن روزها شبیه رفتار کودک پرتوقعی بود که قدر هیچ‌کدام از زحمات پدر پرتلاشش را نمی‌داند. آن‌ها نمک خوردند و نمکدان شکستند. البته وقتی فرزندانت را پرتوقع بار بیاوری، همین می‌شود که باوجود آن همه ناز و نوازش و چشم‌پوشی از حماسه‌های چندجانبه‌ای که آفریدند، باز هم از عملکرد پدرشان راضی نباشند و در تجمعات پرشورشان(!)، شعار استعفا سر بدهند؛ تا جایی که از ارتباطات خارج دانشگاهشان هم برای گرفتن صندلی ریاست از پدرشان، استفاده کنند.
پردۀ سوم
درپی فراخوان انجمن اسلامی، بار دیگر در سالن جباری دست‌های هم را گرفتیم و سرود زندگی برآوردیم. یکی از باشکوه‌ترین روزهای شریف، بی‌شک همان روز بود. صدایی که آن روز در جباری طنین‌انداز شد، هنوز هم به گوش می‌رسد. آن روز هم‌صدا و همدل، هرآنچه بر ما گذشته بود را مرور کردیم. اساتیدمان هم از دیدن آن همه شور و امید به‌وجد آمده بودند؛ از بغض توی صدایشان مشخص بود.
آن روزها تمام زیبایی در برابر تمام زشتی ایستاده‌بود. در همان هنگام که می‌خواندیم «آه برادر مزن، شیشۀ خواهر به سنگ!» دخترانمان در محیط دانشگاه کتک می‌خوردند. در همان هنگام که دوستانمان حق حضور در دانشگاهشان را نداشتند، مهمان ناخواندۀ بسیج که دانشگاه را با چاله میدان اشتباه گرفته‌بود، به دانشجویان فحاشی می‌کرد و درحالی‌که خودش و گروه مقابلش برای به کرسی‌نشاندن حرف‌های بی‌پایه و اساسشان برافروخته شده‌بودند، دانشجویان را «گروه فشار» می‌خواند.
از مرثیه‌نوشتن خسته‌ام اما بگذارید بگویم که در آن روزها حتی حق عزاداری را هم از ما گرفتند. 18 دی بود و ما در فکر مسافرانی که منتظر بودند، برسند. در فکر ورودشان به فرودگاه به همراه خانواده‌هایشان، گرفتن کارت‌های پروازشان، بگوبخندهایشان پشت گیت، آخرین بوسه‌ها، زود برگردید‌ها؛ اما تصویر چمدان‌های پاره‌پاره‌شان روی زمین اطراف فرودگاه، پردۀ سیاهی روی تمام این افکار می‌کشید. ما آن روز عزادار 176 جگرگوشه‌مان بودیم که می‌خواستند بروند تا بفهمند خوشبخت زندگی‌کردن چگونه است؛ اما عزاداری ما را هم تاب نیاورند. مگر آن‌ها بچه‌های ما نبودند؟
درمیان همان روزهایی که منتظر بودیم فردایش راحت‌تر از امروزش بگذرد، به پیشنهاد چهار تن از رؤسای پیشین دانشگاه، منشور اجتماعی دانشگاه با هدف ادامۀ کامل و بدون‌اختلال فعالیت‌های دانشگاه، تداوم فضای تعامل و خردورزی و پرهیز از اقدامات نامتناسب با فرهنگ متعالی و سوابق درخشان شریف و چندین مورد دیگر، منتشر شد. از سرنوشت این منشور همین را بگویم که هیئت‌رئیسۀ دانشگاه هرجا دستش رسید، به این منشور استناد کرد و از آن برای کنترل اوضاع و آرام‌کردن جو دانشگاه استفاده کرد؛ اما اوضاع که بر وفق مرادشان شد، به روال سابقشان و حتی بدتر از آن برگشتند. از تأیید احکام انضباطی بدوی در مرحلۀ تجدیدنظر تا نظارت‌های عجیب‌وغریب و احضار و تهدید دانشجویان به خاطر پوشششان.
تنها دلخوشی ما در آن روزها، آزادی به قید وثیقۀ دوستانمان بود. در تمام اتفاقات آن روزها، تنها ما محکوم می‌شدیم. تلفن‌هایمان به‌جای پرشدن از پیام‌های حال و احوال با دوستانمان، مملو از پیامک‌های ممنوع‌الورودی و تهدید و ارعاب بود. به قول خودمان آن روزها شریف بازداشتگاه شده بود و اوین دانشگاه.
پردۀ چهارم
همۀ این‌ها را نوشتم که در این چند خط پایانی بگویم هیچ‌چیز عادی نیست. اصلاً عادی یعنی چه؟ شرایط عادی هنگامی است که همه‌چیز سرجای خودش باشد؛ اما خیلی وقت است که هیچ‌چیز سرجایش نیست. دیگر کلماتم ته کشیده‌اند. نه فقط روحم که نوشته‌هایم هم به‌سمت زوال می‌روند؛ ولی تو مرور کن. مرور تو می‌تواند رو در روی فاجعه قرار بگیرد. هیچ‌کس نمی‌تواند از حافظه‌اش فرار کند و دراِنتهای حافظۀ همۀ ما، هنوز افرادی هستند که برای آزادی بها می‌دهند. آزادی به‌دست‌آوردنی است و ما هم توان به‌دست‌آوردنش را داریم. این را یادت نرود که «از شریف تا آزادی، یک خیابان بیشتر فاصله نیست!»
