
ویکتور هوگو شاید از انگشتشمار نویسندگان جهان غرب باشد که در زیستناش به تمام آرزوهایش رسید. هوگو نه تنها در جایگاه یک نویسندهی بزرگ که ملت فرانسه را روایت کرد، که در مقام یک آزادیخواه برای تمام جهانیان مرد. دیدن عکسهای تولد هشتاد سالگیاش بیان خاصی از قدرت یک نویسنده دارد. آن روز بیش از ۷۰۰ هزار نفر، از تمام طبقات جامعه، پایین پنجرهی هوگو جمع شدند و از ظهر تا شب او را تشویق کردند. تصاویر به جا مانده از مراسم تشییع او هم نویسندهی قرن ما را انگشتبهدهن میگذارد. عماری با شکوه او، و طاق پیروزی پاریس آراسته به ردای سیاه. هوگو قلهی نویسنده بودن در قرن نوزدهم را فتح کرد و توانست نماد آزادی، عدالت و جمهوریخواهی ملتاش در برابر استبداد باشد.
نویسندهی خردهپای قرن بیستویکمی که یک دستاش گوشیست و یک دستاش جلد دوم بینوایان، این تصاویر را چنان دور میبیند که حتی سودازدهاش هم نمیکند. به تماشای فیلمهای فانتزی میماند. با خودش ميگوید اگر بخواهد خیلی بلندپروازی کند، پیشفروشهای میلیونی همینگوی را به یاد بیاورد، یا نبوغ نادر کامو را، یا نزدیکتر، سرسختی کوندرا را. حالا خدا نکند نویسندهی جوان ما ایرانی باشد. هدایت سه روز است در خانه مرده، خاکستر چوبک در هوا لغران است، و روی قبر ساعدی هم اوره بسته. بهتر است کتاب را کنار بگذارد و تا شرایط آرام شود خیال خام نپروراند.
اما اگر نویسندهی خردهپای ما تاریخی نگاه کند چه؟ یعنی از خود بپرسد نویسنده در زمانهای که هوگو میزیست چه ارتباطی با جامعهاش برقرار میکرد؟ یا بهتر بگوییم، جامعه نویسندهاش را چهکاره میدید؟ قرن نوزدهم در سیر ادبیات داستانی غرب، قرن رمان است. دو جریان فکری رمانتیسیم و رئالیسم، رمان را به کلانترین بیان ادبی در زمانهی خودشان بدل کردند. نه تنها در فرانسه، که در تمام اروپای غربی، آمریکا و روسیه، رمان اصلیترین مجرای قصه خواندن بود، و رماننویس کسی بود که گنجینهی قصههای ناشنیده را داشت و برای مخاطبانش بازگو میکرد. نویسندهی قرن نوزدهمی اروپا رسالت کلانی را به دوش میکشید: او کلانترین روایتساز زبان و ملتاش بود.
اگر به نویسندهی قرن بیستویکمی برگردیم که روی تختاش لمیده و به رسالتاش فکر میکند با صحنهی مضحکی روبهروییم. نه تنها در قرن بیستویکم، که از اوائل قرن بیستم، این رسالت روایتگری از رماننویس به حوزههای دیگر رفت. سینما در قرن بیستم بخش زیادی از این کار را به عهده گرفت. رماننویسهای بزرگی مانند پروست، ولف و جویس خیلی زود این خطر را متوجه شدند، و رمان را به حوزههایی بردند که دست رسانههای هنری دیگر به آن نرسد. این تکثر صدایی و رسانهای در قرن بیستم رو به افزایش گذاشت، و رمان مدام تلاش کرد از امکانات قالب خودش بهره ببرد و زنده بماند. رماننویس قرن بیستم، دیگر نميتوانست مانند هوگو پشت پنجرهاش منتظر تشویق ملت بنشیند. جامعه او را نه یک چهرهی اجتماعی، که یک تکنسین قصهگو میدید که کارش را خوب بلد است. تکلیف رماننویس قرن بیستویکمی دیگر جای صحبت ندارد.
وقتی بینوایان ویکتور هوگو را میخوانیم، با صدایی روبهروییم که همچون آخوند پرحرفی از بالای منبر ما را لکچر میدهد. اما نکتهی قابل توجه در متن هوگو این است که خوب میداند در حال مکالمهای مستقیم با ملت فرانسه است. بسیاری از پارگرافهای هوگو اینگونه آغاز میشوند: «اگر مردم پاریس در سال فلان از کوچهی فلان عبور کرده باشند، حتما صومعهای را به یاد میآورند که در ظلع شمالی تقاطع دوم واقع بود...» هوگو گویی روح شهر پاریس است که به زبان درآمده باشد.
توجه خاص هوگو به شهر پاریس، تحول آن در طی زمان، ساختمان فاضلاباش و چیدمان کوچهها نشان دیگری از پیوند میان نویسنده و جامعه در رماننویسی هوگو است. حقیقتا تصور خواندن این رمان به عنوان یک پاریسی در نیمهي دوم قرن نوزدهم وسوسهبرانگیز است. روایت خودش را بر بستر مشترک میان نویسنده و خواننده بنا میکند، و این نزدیکی جهان نویسنده و خواننده در جهان امروز امری کمیاب است.
بیشک نباید در فهم رمانتیک از این تاریخ گرفتار شد. نویسندهی خردهپای ما که بینوایان میخواند و پرحرفیهای هوگوی موعظهگر را تحمل میکند، خوب میداند نوعی استبداد هم در همین آزادیبخشی هوگو پنهان است. تمام آن ایدههایی که نظریهپردازان قرن بیستم از ادبیات قرن اخیرشان بیرون کشیدند و با آنها مولف را کشتند و نقش جنسیتاش را پررنگ کردند و فعالیتهای سیاسیاش را به میانهی بحث آوردند، همه برای پردهافکنی از این واقعیت رمانتیک بود که نویسندهی جوان ما را سودازده کردهاست. اما هرچه که باشد، این گسترهی تاثیرگذاری هوگو برای نویسندگان بزرگ هم حسرتبرانگیز است. هوگو از آن دسته رمانتیکهایی بود درگیر افراط جریانهای پایان رمانتیسیسم نشد. رمانتیسیسم را نه در لذت، که در تغییر نگاه ادبیات نسبت به طبقههای اجتماعی میدید. عشق را در آثارش به طور باورناپذیری رمانتیسیزه میکرد و ایستادگی به ایمان و باور را اصل اساسی شکوه و تراژدی شخصیتهایش میدانست. رماننویس قرن بیستویکمی که دارد به رقص دخترک شانزدهسالهای در گوشیاش نگاه ميکند، گسست میان رنج کوزت و جلفی این تصویر را نمیفهمد.
از منظرگاه امروز که نگاه کنیم، بزرگترین رمان او بینوایان، میراث ادبی کلانی به جا نگذاشته اما انقلاب فرانسه را به ادبیات آوردهاست. در بینوایان گذار از انقلاب کبیر تا میانهی قرن نوزدهم را در شخصیتهایش به تصویر کشیدهاست؛ اما در حوزههای تحصصی ادبیات آنچنان محققان و نظریهپردازان را گرفتار خودش نکرد. بینوایان شاید قلهی رسالت اجتماعی برای ادبیات در قرن نوزدهم را به تصویر میکشد. رمانی که روایت را به فاضلابهای پاریس، کودکان دورهگرد، زنان فاحشه و جبرکارها برده است. آزادی برای رمانتیسیسم هوگویی همین گذار از انحصار روایت به طبقات بود. صدا دادن به گوژپشتها و بیکارهها و دورهگردها، یافتن چیزی انسانی در آنها.