
در کتابفروشی همیشگیام پرسه میزدم، که چشمان تنبلم کتاب لاغری را شکار کرد که میشد سریع خواندش؛ و تمایل به اتمام رساندن کارها را برای دههزارمین دفعه ارضا کرد. اسم اثر و نویسنده آن هم در ترغیب شدنم کم موثر نبود؛ اما تیر خلاص زمانی شلیک شد که کتاب را گشودم و چهار نقاشی در قالب عکسهای دوربین پلوراید میان کلمات جا خوش کرده بود. سه نقاشی از نقاش محبوبم «ادوارد هوپر» بود که نوشتههای دوباتن را درباره نقاشیهایش قبلا هم در کتاب «هنر سیر و سفر» خوانده بودم. و یک نقاشی هم از یک نقاش هلندی قرن هفدهمی.
همیشه از تاکید دوباتن بر حضور پررنگ نگاه خلاقانه در بطن زندگی لذت بردهام. برایم پاسخ این سوال کهنه بوده که چرا اصلا آدمها مینویسند؟ چرا خلق میکنند؟ و چرا ما باید با این آثار برخورد کنیم. آلن دوباتن، در این کتاب هم مانند کتب دیگرش، در حال ارائه نگاهی نو و خلاقانه به مسائل شدیدا روزمره است. او معتقد است میتوان خیلی بیشتر عادات چشمی ما، از دادههای بیرونی زیبایی و درک و حتی شوخی بیرون کشید و زندگی را با کنار هم چیدن همین برداشتهای ریز ریز و شخصی معنادار کرد.
کتاب در نُه باب نوشته شده و هر کدام از بخشها، حول محور موقعیت یا مفهومی نگارش شده که مسئلهای کاملا انسانی و قابل لمس به حساب میآید. با مثال پیش میرود و سعی میکند در مرزی سبکپردازانه میان روایتگری و ارائه نظریه عمل کند. میتوان گفت با شخصیت در بخشها روبرو هستیم، اما اگر آن شخص را خود دوباتن درنظر نگیریم (فیکشنال فرضش کنیم) با شخصیتی بسیار تیزبین، شوخ طبع و هنر شناس روبروییم. یک عادت جالب دیگر دوباتن طیِ مسیرِ در هم بافتنِ هنر و زندگیِ کسالتبارِ امروزی، دعوت از بزرگان هنر به عرصه جهان امروز است. او فلوبر و باخ و هوپر را دوستان صمیمی خود خطاب میکند و آموزهها و ایدههای قابل برداشت از آثارشان را با تجربه زیست امروز بشری گره میزند. به عبارتی میتوان گفت، این افراد و آثارشان را سرچشمهای جوشان میشناسد که با شناسایی این آثار هنری و برخورد با آنها میتوان از زندگی معناهای عمیق، لذت بخش و حتی کوتاهمدت بیرون کشید و یک بعد از ظهر کسل کننده آخر هفته را با آن خیال سر کرد.
در بیشتر بابهای این کتاب، که گاها رفع تکلیفی و شتابزده به نظر میرسند (در مقایسه با آثاری مثل «هنر سیر و سفر» یا «سیر عشق») با مفهوم پرسه روبرو هستیم. پرسه چه در حال درونی چه در موقعیتی بیرونی. او با نگرشی نقادانه به عادات انسان امروزی، در درونیات یک زوج سر میز شام پرسه میزند و تا میتواند با طنرپرادزی و تیغِ تیزِ مشاهده، آنها را به پرسش میکشد. یا در بابی دیگر، به پرسه زنی و خیالپردازی در فرودگاه یا باغ وحش میپردازد و سعی میکند برخلاف آنچه در نگاه بیرمق ما نشسته است، تصوری، خیالی یا نگاهی نو به آن موقعیت بیافزاید. مثل تصور انسانی در قفس که خیره به زرافههای گوشی به دست، به سمت لنز دوربینهاشان لبخند میزند.
آلن دوباتن، در اکثر آثارش در حال تجریه و تحلیل زندگی امروزی بشر است و ابزار اصلی او برای ارائه نگاهی خالی از کرختی، هنر است در تمامی ژانرها و دورهها. او به مشاهدهای تیز و پرسشگر ایمان دارد که لذتی متعالی است و فارغ از هم موقعیت بیرونی، میتواند مانند اسلحهای آماده، از برداشتهای دور از ذهن و خلاقانه غرق لذت شود.