
نفقه زوجه یا زن یعنی تأمین هزینه زندگی زن که شامل خانه، اثاثیه، منزل، غذا، لباس، دارو و درمان بوده که از زمان عقد دائم بر عهده شوهر است. محاسبه میزان نفقه بر مبنای شئونات خانوادگی زن، عرف و عادت ساکنان هر منطقه و وضع مالی مرد میباشد. بر طبق ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی در عقد دائم نفقه زن بر عهده شوهر است و بر طبق ماده ۱۱۱۳ همان قانون در ازدواج موقت زن حق نفقه ندارد مگر این که در ضمن عقد شرط شده باشد یا بنای طرفین در هنگام عقد این بوده که شوهر حقوق زوجه را بپردازد.
حتی در مواردی که زن عادت به خدمتگذار داشته باشد یا مریض باشد و نیاز به کسی برای مراقبت داشته باشد بعد از ازدواج هم این موارد جزء نفقه قرار می گیرد. بطور کلی می توان گفت نفقه تمام نیازهای متعارف و همچنین نیازهای متناسب با شأن زن را در بر می گیرد. بنابراین ملاک تعیین نفقه توسط کارشناس بر اساس تشخیص نیازها و حقوق زوجه و شأن او می باشد.
در مورد این موضوع فقها و حقوق دانان به توافق نظر نرسیده اند اما به نظر می رسد نفقه زوجه یا زن یک جزء جدایی ناپذیر از عقد دائم نباشد که نمی شود آن را جدا کرد بلکه مسلما زوجین می توانند در هنگام عقد در مورد این موضوع با توافق نظر تصمیم گیری کنند. بنابراین در خصوص تعیین نفقه تنها تمکن مالی مرد شرط نیست و مرد در صورتی که فقیر هم باشد مکلف است که حقوق زوجه را بپردازد حتی اگر زوجه خودش شاغل باشد یا اینکه تمکن مالی داشته باشد. به هر حال پرداخت نفقه یا همان حقوق زوجه در هر شرایطی بر عهده زوج می باشد.
بر طبق ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی نفقه زوجه یا زن شامل همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن می شود مثل مسکن، پوشاک، غذا، اثاثیه منزل و هزینه های درمان و حتی خادم البته در صورتی که زن عادت به داشتن خادم داشته باشد و یا به واسطه مریضی نیاز به آن داشته باشد.
موارد ذکر شده در این ماده حصری نیست و به عنوان مثال ذکر شده است. قاعده کلی این است که حقوق زوجه شامل همه نیازهای متعارف و متناسب با شآن زن است. از ملاک های مهم کارشناس برای تعیین حقوق زوجه نیازهای زوجه و شان او می باشد.
بنابر ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی در شرایطی که زوجه بدون اینکه مانعی وجود داشته باشد از انجام وظایف خود امتناع کند یا به عبارتی تمکین نکند مستحق اجرای حقوق خود نخواهد بود. در واقع تمکین به این معناست که زن باید نسبت به زندگی که با همسرش تشکیل داده است احساس مسئولیت داشته باشد و وظایف زناشویی خود را انجام دهد و در این موارد از شوهرش اطاعت کند. با توجه به اینکه بر اساس قانون مدنی مدیریت خانواده به شوهر اختصاص دارد. بنابراین به زنی که به طور قصد و بدون عذر قانونی از انجام وظایف خود سرپیچی کند و تمکین نکند ناشزه گفته می شود.
به نظر می رسد هزینه های درمان زوجه که در قانون از موارد نفقه شمرده شده است شامل هزینه های درمان متعارف می باشد و اگر زوجه دچار بیماری صعب العلاج یا خاصی شده باشد که هزینه های گزاف داشته باشد وجوبی برای پرداخت آن ها برای شوهر نیست. در این موارد قاضی رسیدگی کننده پرونده نفقه با توجه به قانون، شرع و اوضاع و احوال زوجین و وضعیت مالی آن ها تصمیم متقضی را اتخاذ خواهد کرد.
اگر زوجین بعد از عقد نکاح دائم بر سر موعد مراسم عروسی و زندگی مشترک توافق کرده باشند رویه قضایی بر این متمایل است که در این دوران تا زمان موعد شروع زندگی مشترک به زوجه نفقه تعلق نمی گیرد اما اگر زوج، زوجه را بلاتکلیف رها کند و اقدامی برای شروع زندگی پس از آن تاریخ نکند زوجه می تواند مطالبه نفقه کند. اگر بین زوجین نزدیکی و عمل زناشویی واقع نشده باشد زوجه دارای حق حبس است بدین معنی که بر طبق ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی زوجه تا تمام مهر به او داده نشده است – و لو این که مهریه توسط دادگاه تقسیط گردد – می تواند از تمکین و ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند و این امتناع اسقاط حق نفقه نمی کند.
نکته ۱:
زندگی مشترک زوجین در اصطلاح حقوقی ظهور در تمکین زن دارد از این رو در دادگاه ها و بار اثبات به عهده مرد است که ثابت کنید زن تمکین نمی کند و ناشزه می باشد.نکته۲:
توجه داشته باشید که زندگی مشترک زوجین ظهور در پرداخت نفقه از جانب زوج به زوجه دارد با این توضیح که اگر زنی به دادگاه برای حقوق زوجه معوقه مراجعه کند در حالی که مدت زمانی را که خواهان حق خود آن است در یک منزل با شوهر زندگی می کرده است از نظر محاکم زندگی مشترک با شوهر ظهور در دریافت نفقه دارد و بار اثبات بر عهده اوست. بنابراین در این موارد غالبا دادگاه ها مطالبه نفقه از جانب زوجه را نمی پذیرند.

در قانون میزان مشخصی برای نفقه زوجه یا زن مشخص نشده است همانطور که اشاره شد ملاک تعیین حقوق زوجه نیازهای زوجه و شان اوست که در شرایط زمانی و مکانی مختلف، میزان نفقه زوجه یا زن متغیر خواهد بود. اگر زنی برای مطالبه نفقه به دادگاه مراجعه کند در این موارد محاکم خانواده برای تعیین مقدار حق زن، از کارشناس استفاده می کنند و کارشناس با تماس با زوجین و تحقیق در خصوص شرایط آن ها میزان حقوق زوجه را تعیین می کنند و پس از ابلاغ نظر کارشناس طرفی که اعتراض دارد ظرف مدت ۷ روز نسبت به آن با ذکر دلایل اعتراض می کند و دادگاه برای بررسی مجدد میزان حقوق زوجه، از هیات سه نفر کارشناسان نفقه استفاده می کند.
نکته ۱:
بر طبق ماده ۱۱۱۵ قانون مدنی اگر زن بتواند ثابت کند زندگی مشترک او با شوهر ضرر مالی، شرافتی یا بدنی به همراه دارد دادگاه او را محکوم به تمکین نخواهد کرد که در این صورت تمکین نکردن باعث از بین رفتن حقوق زوجه نمی گردد.نکته ۲:
دادخواست تهیه مسکن مستقل از سوی زوجه در سال های اخیر توسط دادگاه های خانواده پذیرفته نمی شود و زن می بایستی صرفا دادخواست مطالبه نفقه بدهد.
به لحاظ شرعی و قانونی پدر خانواده مکلف به تامین نیازهای مالی و مادی اعضای خانواده است. در قانون، پرداخت نفقه زن و فرزند و پرداخت نفقه اقارب یا خویشاوندان در درجه اول بر عهده مرد قرار گرفته است. از جمله اشخاصی که مشمول نفقه اقارب می باشند، فرزندان هستند که پدرشان مکلف به تامین نیازهای مادی و مالی آنهاست . عدم پرداخت نفقه به ایشان در صورتی که پدر تمکن مالی داشته باشد جرم بوده و برای آن مجازات تعیین شده است .

برای آگاهی از شرایط تعلق نفقه به فرزند و مبلغ نفقه فرزند و مجازات عدم پرداخت نفقه فرزند و همچنین دیگر مطالب مربوط به نفقه به لینک زیر در سایت دادمان مراجعه کنید :