حسامالدین میرجلیلی/کارشناسی ارشد، علوم اقتصادی، صنعتی شریف/واحد مطالعات اقتصادی
تقریباً در دههی 1990 اقتصاددانان، دیگر از کشورهای در حال توسعه ناامید شده بودند. گرچه کشورهای انگشتشماری، همچون سنگاپور یا کرهی جنوبی، گاهگداری از پلکان درآمدی بالا میرفتند، اما در نمای گسترده به گفتهی لَنت پریچت(1)، اقتصاددان توسعهی دانشگاه هاروارد، «لحظهی موعود واگرایی(2)» میان اقتصادهای پیشرفته و دیگران فرا رسیده بود. اما صحنه به هم خورد. از پایان دههی 1990 تجارت جهانی به طرز انفجاری رشد کرد و از شکاف میان کشورهای ثروتمند و دیگران به سرعت کاسته شد. فقر ناگهانی کاهش یافت. نسبت مردمانی که با درآمدی کمتر از 9/1 دلار در روز (بر پایهی برابری قدرت خرید) روزگار میگذراندند، از 36% در سال 1990 به تنها 10% در سال 2015 رسید. این روند میتوانست دربردارندهی بهترین نویدها باشد اگر پایدار میماند. اما بدبختانه، به نظر میرسد که همگرایی(3) در حال کندترشدن است. این، خبر ناگواری به ویژه برای آفریقاست.
از پایان دههی 1990 تجارت جهانی به طرز انفجاری رشد کرد و از شکاف میان کشورهای ثروتمند و دیگران به سرعت کاسته شد. فقر ناگهانی کاهش یافت. نسبت مردمانی که با درآمدی کمتر از 9/1 دلار در روز (بر پایهی برابری قدرت خرید) روزگار میگذراندند، از 36% در سال 1990 به تنها 10% در سال 2015 رسید.
معمولاً ثروتمندشدن یک کشور از راه صنعتیسازی با پشتیبانی از گسترش امکانهای تجارت و توسعهی صنایع صادراتی پیگیری میشود. تجارت انتقال فناوری را آسانتر میکند. بازارهای جهانی، همه به جز بهرهورترین شرکتها را از گردونهی رقابت بیرون میکنند و اجازه میدهند شرکتهایی حتی از کشورهای کوچک با یاریگیری از ترفندهایی همانند تولید انبوه رشد نمایند.
از نگاه تاریخی، شمار کمی از کشورهای تنگدست دولتهای پایدار و رشدمحور برای دورههای بلندمدت داشتهاند تا بتوانند بنیان صنعتی گسترده و رقابتپذیر را پیریزی کنند. اما باشگاه انحصاری اقتصادهای با رشد سریع، در دهههای پایانی از مزایای اعضای تازهی خود بهرهمند شده است؛ رشد بالای تجارتی که از پدیداری زنجیرههای جهانی تأمین(4) رخ داده است. تجارت زنجیرهی تأمین این امکان را برای کشورها فراهم کرده تا از فرآیند بسیار دشوارِ پیریزی بنیانهای صنعتی(5( از آغاز، رهایی یابند. دو مؤلفهی نیروی کار ارزان و نزدیکی به بازارهای بزرگ اغلب برای کشاندن خطهای تولید خارجی به سوی سرزمین خود کافیاند. رشد اقتصادی چین، جاخوشکرده در قلبِ آسیای صنعتی، یک «نیروی فزاینده» بوده است. این پدیده همچنین مرکز ثقل اقتصادی جهان را به سوی اقتصادهای تنگدستتر آسیا سوق داده و با شتاببخشیدن به تجارت کالاها، از سرنگونی اقتصادهایی- به ویژه آمریکای لاتین و بخشهایی از آفریقا- که به شبکههای زنجیرهی تأمین وصل نیستند، جلوگیری کرده است.
دو مؤلفهی نیروی کار ارزان و نزدیکی به بازارهای بزرگ اغلب برای کشاندن خطهای تولید خارجی به سوی سرزمین خود کافیاند.
در این ربع قرنِ نخست ، محدودیتهای این معجزهی توسعهای تا حد زیادی آشکار شدهاند. روند باشتاب درآمدها در بخشهای تنگدستتر آسیا و اروپا همان راه را پیموده است که در کشورهای آمریکایی (نمودار را ببینید). از سوی دیگر، همگرایی کمتری پدیدار شده است. در واقع، رشدهای اخیر درآمد در آمریکای لاتین و آفریقا کاملاً نتوانستهاند فرصتهای ازدسترفته در دهههای پرتلاطم 1980 و 1990 را جبران نمایند و بازدهی سرانهی واقعی نسبت به ایالات متحد، بار دیگر در حال فروریختن است. پایان همگرایی مژدهای برای آفریقا نخواهد بود، جایی که درآمدها در پایینترین سطح قرار دارند. نسبت آفریقاییهایی که در فقر مطلق(6) به سر میبرند، از 54% در سال 1981 به 41% در سال 2015 کاهش یافته است. اما به علت رشد سریع جمعیت، شمار تنگدستان آنان بیشتر شده است.
نسبت آفریقاییهایی که در فقر مطلق به سر میبرند، از 54% در سال 1981 به 41% در سال 2015 کاهش یافته است. اما به علت رشد سریع جمعیت، شمار تنگدستان آنان بیشتر شده است.
بیشتر کشورهای درجازننده در ردههای پایینتر پلکان توسعه، امید خود را در تکرار بهکارگیری تجربهی چین بستهاند. صنعتیشدن در خاور آسیا از الگوی «غازهای در حال پرواز(7)» پیروی میکند: همچنان که اقتصادهای پیشرو پیشرفتهتر میشوند و دستمزدها بالاتر میروند، مشاغلِ تولیدیِ کمتر پیشرفته به جاهایی با هزینهی پایینتر نیروی کار سوق داده میشوند. چین این گونه از رشد در کرهی جنوبی و تایوان بهرهمند شد و همزمان با این که کارگر چینی گرانتر میشود، شرکتها دوباره مشاغل را به جایی دیگر جابهجا میکنند؛ برای نمونه به ویتنام. شاید در پایان دستمزدهای فزاینده در اقتصادهای نوظهور آسیا، نگاه تولیدکنندگان را به سوی آفریقا با نیروی کار ارزانش بگرداند.
صنعتیشدن در خاور آسیا از الگوی «غازهای در حال پرواز» پیروی میکند: همچنان که اقتصادهای پیشرو پیشرفتهتر میشوند و دستمزدها بالاتر میروند، مشاغل تولیدی کمتر پیشرفته به جاهایی با هزینهی پایینتر نیروی کار سوق داده میشوند.
اما رخداد این میتواند به شکیبایی درازمدتی نیاز داشته باشد. چنان که ایوا فرَنکیما(8( از دانشگاه وَگِنیگن(9( در هلند و مارلوس ون وِیگنبرگ(10) از دانشگاه میشیگان(11) در مقالهای تازه خاطرنشان کردهاند، بخشی از روانشدن مشاغل از کشورهای پیشرفتهتر به کمتر پیشرفته به شکاف بسیار بزرگ دستمزدی وابسته است. برای نمونه در سالهای آغازین قرن بیستم، هنگامی که تولیدکنندگان منسوجات در ژاپن تولیدکنندگان بریتانیایی را به چالش کشیدند، دستمزهای کشور نخست یکهشتم دومی بود. دستمزد در بیشتر کشورهای آفریقایی تقریباً برابر یکسوم کشورهایی همانند ویتنام و بنگلادش است که به تازگی صنعتی شدهاند.

ارزیابیِ توان رشد
شاید این شکاف برای پوشش هزینههای زیرساختهای کممایه و بهرهوری پایین نیروی کار ناچیز باشد. استثناهایی مانند اتیوپی هستند که با دستمزدی بسیار پایینتر از آسیای نوظهور، رشد سهم ارزش افزودهی تولیدی از تولید ناخالصی داخلیاش در نیمدههی گذشته با جهش همراه بوده است. گرچه این نسبت هنوز برابر 6/5% از تولید ناخالص داخلی است و با توجه به معیارهای جهانی اندک به شمار میآید. مطالعهای تازه از سوی کریس بِلَتمن(12) از دانشگاه شیکاگو و اِستِفِن دِرکان(13) از دانشگاه آکسفُرد نشان میدهند اتیوپی در حال جذب صنایع نهچندان ارزشمند به خود است. کارگران کارخانههای آن درآمد بیشتری از دیگر کارگران هممیهن خود در بخشهای دیگر این کشور ندارند و وضع سلامتی آنها نیز بدتر است.
آفریقا با تنگناهای دیگری نیز روبهروست. بیشتر دولتهای آن از همتاهایشان در آسیای نوظهور ناتوانترند. نه رشد کاهنده در تجارت جهانی و حمایتگرایی(14) کشورهای برخوردار به وضعیت کشورهای آفریقایی کمک خواهد کرد و نه ناتوانی اقتصادی چین، که بخش بزرگی از صادرات آفریقا را میبلعید. همچنین رباتها نیز از جاذبهی نیروی کار ارزان خواهند کاست.
در سالهای آغازین قرن بیستم، هنگامی که تولیدکنندگان منسوجات در ژاپن تولیدکنندگان بریتانیایی را به چالش کشیدند، دستمزهای کشور نخست یکهشتم دومی بود. دستمزد در بیشتر کشورهای آفریقایی تقریباً برابر یکسوم کشورهایی همانند ویتنام و بنگلادش است که به تازگی صنعتی شدهاند.
صنعتیشدن تنها راه توسعه نیست. صادرات کسبوکارهای خدماتی(15) به هند کمک کرده است تا رشد سریعی داشته باشد. گرچه فواید چنین رشدی محدود بوده است؛ تقریباً 70میلیون هندی همچنان در فقر مطلق به سر میبرند. و آنگونه که پونام گاپتا(16) از بانک جهانی و بری آیکِنگِرین(17) از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، نشان دادهاند خدمات صادراتی هند به طرز یگانهای بزرگ و فراتر از پیشبینیهای مبانی اقتصادی است؛ ازین رو تکرار تجربهی آن دشوار خواهد بود. منابع طبیعی نیز میتوانند به شتاب اقتصادی بیفزایند. برای نمونه، بوتسوانا، بهترین تجربهی توسعهای آفریقا، به منابع الماس خود بسیار وابسته است. اما چنان که فرنکیما و ون وِیگنبرگ میگویند، جمعیتهای فزاینده برابرند با پخش کمرنگتر منابع ثروت و این پیشبینی با این فرض است که نخبگان سهم بالایی برای خود برنمیدارند. شایان توجهست که بوتسوانا یکی از کمترین تراکمهای جمعیت را در جهان داراست.
صنعتیشدن تنها راه توسعه نیست. صادرات کسبوکارهای خدماتی به هند کمک کرده است تا رشد سریعی داشته باشد. گرچه فواید چنین رشدی محدود بوده است؛ تقریباً 70میلیون هندی همچنان در فقر مطلق به سر میبرند.
نمونهی آفریقا نومیدکننده نیست. شمار کمی از اقتصاددانان پیشبینی کردهاند که رشد اقتصادهای نوظهور جهان شتاب بگیرد. اما شاید راه به سوی توسعه بار دیگر با فرازونشیب بیشتری همراه شود. برای پیشرفت، دولتهای قاره آفریقا باید آموزش و نهادهای اقتصادی را بهبود دهند. کشورهای دارا، به سهم خود، باید موانع تجارت و مهاجرت را کم کنند، نه آن که بر آن بیفزایند و از نقشآفرینی کامل آفریقاییها در اقتصاد جهانی جلوگیری کنند. سرنوشت میلیاردها نفر در خطر است.
پاورقی ها:
(1): Lant Pritchet
(2): “divergence, big time”
(3): convergence؛ نظریهی همگرایی در اقتصاد میگوید که درآمد سرانهی کشورهای تنگدستتر با نرخ تندتری نسبت به کشورهای ثروتمند رشد میکند (از برگرداننده).
(4): global supply chains
(5): industrial base
(6): extreme poverty
(7): Flying Geese
(8): Ewout Frankema
(9(: Wageningen University
(10): Marlous van Waijenburg
(11): University of Michigan
(12): Chris Blattman
(13): Stefan Dercon
(14): protectionism
(15): business services
(16): Poonam Gupta
(17): Barry Eichengreen
مراجع:
1 : این نوشته برگردان یادداشتی از شمارهی سوم نوامبر 2018 مجلهی اِکانِمیست با عنوان «A hard place» است.
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام دوهفتهنامهی دانشجویی «داد» کلیک کنید.