وسعت زندگی

مختصری درباره‌ی توسعه و مسیرهایش

محمد ملانوری/ فارغ‌التحصیل رشته اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف

توسعه، احتمالا یکی از جذاب‌ترین مفاهیمی است که در افکار عمومی وجود دارد. مفهومی که هر کس می‌تواند از ظن خود با عنوان آن همدل باشد. توسعه، هم خانواده با وسع و وسعت است. معنایش، دسترسی و توانگری است و پیشرفت کردن. گاهی رشد اقتصادی و عمران و سازندگی به عنوان توسعه در نظر گرفته می‌شوند(همانند دهه 40، 50 و 70 خورشیدی در ایران)، گاهی به معنای حذف فقر یا قحطی است(همانند آنچه منظور از توسعه در قاره‌ی آفریقا بویژه کشورهای صحرای آفریقا است) گاهی نیز توسعه به افزایش نقش گروه‌های اجتماعی فرودست در وضعیت سیاسی اطلاق می‌شود(جنبش حقوق مدنی آمریکا که حتی تا همین امروز دامه دارد و مثال تلاش‌های استیسی آبرامز برای افزیش مشارکت سیاسی). این‌ها و هزاران اتفاق و پروژه و پروسه‌ی دیگر، وضعیت آرمانی‌تری نسبت به امروز را پیش روی ما قرار می‌دهند. گرچه عموما بین این پروژه‌ها، همبستگی وجود دارد و در شاخص‌های جهانی می‌بینیم که کشورهایی با تولید ناخالص داخلی سرانه‌ی بالاتر، امید به زندگی(=طول عمر) بیشتری دارند یا عموما دموکراسی‌های قوام‌یافته محسوب می‌شوند اما در کشورهایی که هنوز مسیر توسعه را نپیموده‌اند، سوالی وجود دارد که کدام پروژه بر دیگری فضل تقدم دارد. در دهه‌ی 70 خورشیدی، نوشتن برنامه‌های پنج‌ساله‌ی توسعه‌ی کشور آغاز شد. مسیری که دولت سازندگی آغاز کرد و با تاکید بر ساخت پروژه‌های عمرانی در ذهن‌ها باقی ماند اما در میانه‌ی این دهه، افکار عمومی به مسیر دیگری روی خوش نشان داد و این بحث در مطبوعات آن دهه مطرح شد که توسعه‌ی سیاسی بر توسعه‌ی اقتصادی اولویت دارد.

در قرن چهاردهم خورشیدی هم که تعاملات بین‌المللی ما بیشتر از گذشته شد، مسیر توسعه‌ای که غرب سرمایه‌داری پیش روی ما گذاشته بود، با نقدهایی که از سوی اندیشه‌ی چپ در ایران ترجمه شده بود و با عنوان «راه رشد غیرسرمایه‌داری» مطرح بود، مسیرهای توسعه‌ی متفاوتی را پیش روی ما قرار می‌دادند.

این پرسش که کدام جنس از توسعه برای ما بهتر است و اولویت دارد، سوالی است که تنها به این دوره‌ی تاریخی محدود نمی‌شود و می‌توان آن را به دهه‌ها قبل نیز برد و البته با ادبیات آن زمان، آن را جستجو کرد. ایده‌هایی که حتی در عصر پیشا مشروطه نیز وجود داشت و حاکمیت قانون (میرزاملکم‌خان)، گسترش راه‌آهن و برق و زیرساخت‌ها (امین‌الضرب)، تغییر فرهنگی خط و زبان(آخوندزاده) و ... هر کدام به اولویت‌بندی خاصی نگاه داشت. در قرن چهاردهم خورشیدی هم که تعاملات بین‌المللی ما بیشتر از گذشته شد، مسیر توسعه‌ای که غرب سرمایه‌داری پیش روی ما گذاشته بود، با نقدهایی که از سوی اندیشه‌ی چپ در ایران ترجمه شده بود و با عنوان «راه رشد غیرسرمایه‌داری» مطرح بود، مسیرهای توسعه‌ی متفاوتی را پیش روی ما قرار می‌دادند. در همین دوره، الگوی توسعه‌ای متفاوتی نیز توسط جریان روشنفکران ایرانی مطرح شد که در قالب نفی توسعه‌ی متجددانه به گوش رسید. این ایده‌ها، رشد سرمایه‌داری یا غیر آن را بر مبنای الگوی متجددانه‌ی اروپایی ارزیابی می‌کردند و از همین رو به آن رسیدند که «آسیا در برابر غرب»(داریوش شایگان-1356)، با «بازگشت به خویشتن»(علی شریعتی) و بهره‌گیری از «آنچه خود داشت»(احسان نراقی-1355) می‌تواند الگویی دیگر از توسعه را ارائه کند. این روشنفکران با همه‌ی اختلافاتی که در مفاهیم و الگوهای بعدی این پیشنهادها داشتند، متاثر از فضا و تاثیرگذار بر جامعه بودند و از همین رو بود که هم در کلام شاه ایده‌های این چنینی وجود داشت و در دهه‌ی پنجاه به تمسخر توسعه‌ی غربی پرداخت و ادعا کرد که ایران پس از انقلاب سفید شاه و ملت، حالا در آستانه‌ی «تمدن بزرگ»(محمدرضا پهلوی-1355) ایستاده است. ایده‌ی انقلاب اسلامی(1357) نیز از همین دست است که تلاش می‌کند میسر رسیدن به وضعیت آرمانی خود را به شکل دیگری از هویت خویشتن و با تاکید بر وجه دینی در همان دوره معرفی کند. این نگاه‌ها فقط در ایران نبود و کشورهای پیرامونی دیگر نیز هر یک به شکلی به دنبال مسیر توسعه(در همان معنای وسیع) بودند.

گرچه عموما بین این پروژه‌ها، همبستگی وجود دارد و در شاخص‌های جهانی می‌بینیم که کشورهایی با تولید ناخالص داخلی سرانه‌ی بالاتر، امید به زندگی(=طول عمر) بیشتری دارند یا عموما دموکراسی‌های قوام‌یافته محسوب می‌شوند اما در کشورهایی که هنوز مسیر توسعه را نپیموده‌اند، سوالی وجود دارد که کدام پروژه بر دیگری فضل تقدم دارد.

امروز و در ذهن ما، بیشتر مسیرهای توسعه مطرح است که مسیر رسیدن از نقطه‌ی آغازین الف به نقطه‌ی نهایی ب است. بخشی از اندیشمندان، نقطه‌ی ب که عموما معادل کشورهای توسعه‌یافته‌ی امروزی جهان است را ناشی از شرایط تاریخی و فرهنگی همان کشورها می‌دانند و از همین رو هم نقطه‌ی ب را واجد شرایط هویتی می‌دانند که برای کشورهای پیرامونی و حتی در مواردی همچون هایدگر برای کشورهای اروپایی هم الزاما مثبت نیست(این گروه عموما بر ذهن اندیشمندان بومی‌گرای ما اثر گذاشتند که در بند پیشین به آن اشاره شد) اما گروهی دیگر بر این باورند که مساله‌ی توسعه و این میل، برساخته‌ی روابط قدرت است و نهایتا بازتاب‌گر همان وضع پیشین است. محرومان، همان محرومین قبلی هستند و توسعه، شمول‌گرا نیست. زنان، نیروی کار، کشورهای پیرامونی و محیط زیست از بازندگان شیوه‌های مرسوم توسعه و رشد در این سال‌ها بوده‌اند. در توسعه‌ی فعلی، مصرف تشویق می‌شود و این مصرف با استثمار نیروی کار زنان و کارگران، استعمار و بهره‌کشی از منابع کشورهای فقیر و نهایتا تخریب محیط زیست، گرمایش جهانی و تغییر اقلیم همراه بوده است. اینان علاوه بر لزوم تغییر مسیر توسعه، توسعه به معنای مصرف و تمتع از جهان را نیز نفی می‌کنند.

اندیشیدن به توسعه، شکل آن و مسیر رسیدن به آن همچنان در دستور کار است. موضوعی که نه تنها کشورهای پیرامونی که حتی کشورهای مرکز را نیز درگیر این پرسش خواهد کرد تا هم برای آینده‌ی آنها و هم نقش و وظیفه‌ای که نسبت به سرکوب‌شدگان بر دوش دارند، متعهد شوند.

برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.