علی مظفری/ فارغالتحصیل رشتهی مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف
در نظر بگیرید که شما ساکن طبقهی اول یک ساختمان دهطبقهاید. یک روز ساکنان طبقات دوم تا دهم یک برگهی نظرسنجی را با محتوای زیر در تابلو اعلانات ساختمان مشاهده میکنند.
آیا با تجاوز مالی به ساکنان طبقهی اول موافقید؟
یک-موافقم
دو-نظری ندارم
سه-هرگز
خب گیروگور خاصی به نظر نمیرسد به هر حال سؤالی طرح شده، گزینهها هم تقریباً تمام سلایق را پوشش داده و همه چیز خیلی دموکراتیک به نظر میرسد.
یک هفته بعد، نظرسنجیِ دیگری مطرح میشود بدین شرح،
آیا با تجاوز روحی به ساکنان طبقهی اول موافقید؟
یک-موافقم
دو-نظری ندارم
سه-هرگز
این بار هم همهچیز مانند بالاست. به هر حال خیلی متمدنانه سؤالاتی طرح شده و متعاقب آن پاسخهایی با تنوعی منصفانه. یک هفتهای هم این سؤال بر تابلو اعلانات میماند و سپس سوال دیگری مطرح میشود.
آیا با تجاوز به جان و ناموس (۱) ساکنان طبقهی اول موافقید؟
یک-موافقم
دو-نظری ندارم
سه-هرگز
نظرسنجیها تمام میشود و مسئول نظرسنجی نرمافزار اکسل خود را باز میکند و نمودارهای میلهای رنگارنگ را تهیه میکند و بر تابلو اعلانات میچسباند. این اعلام نتایج خود پایانی شکوهمند بر فرایند دموکراتیک نظرسنجی پیشین است. ساکنان طبقات دوم تا دهم با دیدن کم و کیف توزیع نظرات بر روی نمودار با خودشان میگویند آنقدرها هم که به نظر میرسد تجاوز قبیح نیست، موافقانی دارد و ما تنهای تنها نیستیم، چندتایی عارفمسلک هم هستند که نظری ندارند و با اندکی تلاش همراه ما میشوند. از همه مهمتر، نظرسنجیای ترتیب داده شده و ما هم به عدد آرای خود سهم و حقی داریم. به این ترتیب اینها که تجاوز تا پیش از این برایشان به قدری قبیح بوده که حتی از بردن اسمش هم هولناک میشدند کمکم جرأت پیدا میکنند، آن را لقلقهی زبان میکنند، نشخوار ذهنی میکنند و چه باک! اگر فرصتی هم دست داد اقدام میکنند. مضافاً که پشتشان به نظراتشان در رأیگیریای که سههفتهی تمام بر تابلو اعلانات، درمنظر همگان خودنمایی کرده، گرم است. نمیدانم تا چه حد مثال واضح بود اگر هنوز خوب درکش نکردید فکر کنید شما آن ساکنِ طبقهی اولی هستید که همسایگانتان طی یک رأیگیری تصمیم میگیرند به شما تجاوز کنند، اولش میترسند اما رفته رفته ترسشان میریزد و این کار را میکنند. اگر خاطرتان مکدر شد معذروم به هر حال واقعیت گاهی همینقدر محکم میخورد توی صورت آدم. مثل ضرباتی که جان از کف محسن محمدپور ربود.
حالا بیایید سری به برخی سؤالات نظرسنجی روزنامه شریف بزنیم، این سؤالات در مورد کشتار آبان 98 طرح شده بودند:
با توجه به شرایطی که در کشور پیش آمد، با سیاست قطع اینترنت موافق بودی یا مخالف؟
یک-موافق
دو-موافق ولی به صورت محدودتر
سه-مخالف به صورت کلی
چهار-نظری ندارم
اسم رویدادهای آبان ۹۸را چه میگذاری؟
یک-اعتراض
دو-اغتشاش
سه-حادثه
خشونت در رویدادهای آبان ۹۸ را چهطور میبینی؟
یک-از سوی مردم قابل پذیرش است
دو-از سوی نیروهای امنیتی و نظامی قابل پذیرش است
سه-از هیچ سمت قابل پذیرش نیست
چهار-از هر دو سمت قابل پذیرش است
نمیدانم با مقدمهای که چیدم و مقایسهی بین سؤالات آن نظرسنجی و این نظرسنجی چیزی دستگیرتان شده یا نه. به هر روی پرواضح است که صرف طرح بحث از یک سری موضوعات به قدری ناپسند، ناروا و محکوم و منافی انسانیت انسان است که با هر ژستی، ولو بیطرفی، با هر عنوانی ولو نظرسنجی و چندعدد نمودار و کمی پرداخت مفهومی از قباحتش کاسته نمیشود. این نقد نه به معنای نفی تمامیت یک نظرسنجی که به معنای تلنگری برای یادآوری این موضوع است که یک سخن، فقط یک سخن نیست بلکه یک کنش است و یک نظرسنجی هم فقط یک نظرسنجی نیست. طرح برخی سؤالات ممکن است به به قباحتزداییهای بینجامد که عواقبش از دست ما خارج است. بعید نیست به عادیسازی مفاهیمی بینجامد و انگارههایی ذهنی را ایجاد کند که پشتِ خالیِ مظلوم را خالیتر، گستاخ را گستاختر و جلاد آزادی جلادتر و به یک معنا، دوقطبی را دو قطبیتر کند. به این طریق اصل هدف نظرسنجی مذکور که تسهیل سخنگفتن از آبان خونین 98 است، نقض شده و کار را از آنی که هست دشوارتر میکند.
کوتاه سخن آن که نظرسنجی با تمام فوایدش و با تمام پیشگیریهایش از مصادره به مطلوبها و در هم شکستن این وهم که اکثریت، همانطوری فکر میکنند که من فکر میکنم. نیاز به سختگی و سنجیدگی دارد. دیگر بار باید از خود بپرسیم آیا به همان ظرافتی که نظرسنجیکردن را بلدیم، نظرسنجینکردن را هم فراگرفتهایم؟
پاورقی:
۱. ناموس: شرف، عفت؛ عصمت (فرهنگ فارسی عمید)
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام دوهفتهنامهی دانشجویی «داد» کلیک کنید.