طناب پوسیده

بررسی تاریخی عوامل موثر و دلایل الغای جهانی اعدام در کشورهای مختلف

سجاد صفاریه/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف

سال‌ها می‌گذرد. حادثه‌‌ها می‌آید. ماه‌ها پس از ایامی که انتظار فرج از نیمه‌ی آبان داشتیم، آنچه سکون و یکنواختی برکه‌ی ذهن مردم کرونا‌زده و به‌قرنطینه‌نشسته را می‌شکند نه واکسنی برای کرونا؛ نه زنگی برای مدارس؛ نه حتی «آن‌چنان گشایشی» برای اقتصاد است، بلکه سوز صدای کسی‌ست که گاه بی‌هیچ جرم اثبات‌شده‌ و گاه بی‌هیچ دادگاه تشکیل‌شده اعدام می‌شود و هویت ضرب‌المثلی چون «بی‌گناه پای دار می‌رود اما بالای دار نه» را به سخره می‌گیرد. چندی پیش بود که طناب را به گردن سه نفر گره زدند و اتحاد مردم در فضای مجازی، مطالبه‌ای اجتماعی را رقم زد تا این گره به دندان باز نشود. خیلی زود خبر اعدام فردی دیگر با اعترافی در زیر شکنجه، شیرینی ظفر مطالبه‌ی پیشین را حلاحل کرد. به دنبال ایجاد چنین خواسته‌هایی برای لغو اعدام در جامعه و برای بررسی راه‌های پاسخگویی به آن؛ در این مقاله می‌خوانیم که از چه زمانی و کدام جوامع جهانی، به سبک و سیاقی سوق داده شدند که دیگر نه میدانی برای اعدام وجود داشت؛ نه طنابی برای دار؛ نه صحنه ای برای دوربین تماشاچی‌ها.

اعدام به معنای واقعی کلمه

قبل از شروع شاید بهتر باشد به تعاریفی مشترک در مورد اعدام دست یابیم. اعدام؛ به معنای محکوم‌کردن شخص به مرگ توسط قاضی در دادگاه با جرم خاص اثبات شده‌ای از قبیل: قتل، تجاوز، خیانت و اهانت به پادشاه و... است که این مجازات از قدیم به شیوه‌های مختلفی صورت می‌گرفته است. به طور مثال در روم باستان اعدام از راه مبارزات گلادیاتوری و یا مصلوب‌شدن، در کشورهای عربی، شیوه‌ی قطع سر و در آسیا شرقی تکه‌تکه‌کردن بدن مرسوم بوده‌است؛ اما آن چیز که بیشتر از بقیه رواج داشته و دارد، به دارآویختن با طناب است. البته مفهومی دیگر با نام قصاص نیز وجود دارد؛ به معنای اقدام متقابل، به همان میزان آسیب، علیه جنایتی که در قبال شخصی رخ داده‌است. این قانون، که به قانون تالیون۱ معروف است، قدیمی‌ترین قانون مرتبط به قصاص است که قدمتش به منشور قانون حمورابی پادشاه بابل برگردد؛ جایی که عاقبت بیست‌وپنج گناه را مشخص می‌کرده است. در شرح تالیون آمده:«دندان برای دندان، چشم برای چشم و جان برای جان».

شاید نتوان میزان رواج اعدام در زمان باستان را به طور دقیق مشخص کرد اما آن چیز که واضح است عدم گسترده بودن و نیز عدم تمایل جوامع بشری به اعدام بوده و مثال‌هایی برای اثبات این مدعا در دست است.

اعدامی برای تمام تاریخ

شاید نتوان میزان رواج اعدام در زمان باستان را به طور دقیق مشخص کرد؛ اما آن چیز که واضح است عدم گسترده‌بودن و نیز عدم تمایل جوامع بشری به اعدام بوده و مثال‌هایی برای اثبات این مدعا در دست است.

شاید اولین مخالف اعدام افلاطون، فیلسوف بزرگ یونان باستان، باشد که در برابر قوانین حکومت دراکو پادشاه زمانه‌ی خویش قد علم کرده و گرفتن جان انسان را تنها زمانی منطقی قلمداد می‌کرد که هیچ امیدی به اصلاح جنایتکار وجود نداشت و در باقی موارد نباید حکم مرگ اجرا می‌شد.

در روم باستان، سزای جرایم متعددی مرگ بود؛ ولی با روی کار آمدن ژوستینین یکم۲ و تدوین قوانین رومی-که به حقوق روم شناخته می‌شود- امکان اعتراض به حکم اعدام یک متهم برای مردم در نظر گرفته شده بود که در این صورت قدرت اجرا یا الغای حکم به پادشاه تنفیذ می‌شد. قانونی که در زمان امپراطوری تیتو همواره به منع اعدام اشخاص منجر می‌شد و شاید حکومت تیتو را بتوان اولین جامعه بشری دانست که در این راه گام برمی‌داشت.

در قرون وسطی، بین زمان‌های قرن هفده و هجده میلادی، نرخ بیشترین اعدام‌ها متعلق به بریتانیا بود. حال آنکه در بقیه‌ی کشور‌ها مجرمین گاه با تبعید به مناطق دوری چون آمریکا و گاه با پرداخت غرامت از طناب دار می‌‌‌‌‌‌گریختند. چیزی که در اوایل قرون وسطی مشهود است، مصونیتی بود که برای خدمتگذاران و روحانیون اماکن مذهبی قائل می‌شدند. این افراد در صورت اثبات جرم مشمول بخشش می‌شدند و دادگاه تنها قدرت این‌ را داشت که آن‌ها را یک تا هفت سال زندانی کند. پس از اثبات گناهکاربودن، بر بدنشان داغی زده می‌شد تا در صورت تکرار جرم، دیگر چنین رحمتی شامل حال آن‌ها نشود. تا مدت‌ها تنها روش شناخت این افراد از دیگران، سواد خواندن و نوشتن بود؛ زیرا که داشتن علم و سواد تنها برای مذهبیون ممکن بود. مجرمین می‌توانستند با خواندن آیه ای از کتاب آسمانی، سر خود را حفظ کنند که بعدها آن آیه به آیه‌ی گردن۳ معروف شد؛ چرا که تلاوت آن مانع از گردن‌زدن شخص می‌شد.‌

از لحاظ تاریخی اعدام یک مراسم عمومی بوده و معمولا در ملا عام انجام می‌گرفته‌است. گاه جسد گناهکار تا مدت ها در اماکن عمومی نصب می‌شد تا عبرتی برای مردم بماند؛ اما از اوایل قرن نوزده میلادی، اعدام علنی ممنوع شد. اولین جرقه‌ برای الغای اعدام، با ظهور فیلسوفان این دوره زده شد که در ادامه به شرح بعضی از این عوامل موثر می‌پردازیم.

چیزی که در اوایل قرون وسطی مشهود است مصونیتی بود که برای خدمتگذاران و روحانیون اماکن مذهبی قائل می‌شدند.

آتش گرفتن طناب

مدت ها بود که جوامع بشری به سمتی می‌رفت که در بین مردم، حس انزجار نسبت به عمل اعدام به سرعت رشد می‌کرد؛ اما کسی را یارای مخالفت آشکارا نبود تا آن‌که از ایتالیا، فیلسوفی به پا خواست و درفش اعتراض برافراشت. چذاره بکاریا۴ با انتشار کتاب خود با نام جنایات و مجازات۵، غوغایی بین هموطنانش به پا کرد و مردم در حمایت از او، چکمه پوشیده، به خیابان‌ها آمدند و خواسته‌ای عمومی برای ممنوعیت قانونی اعدام ایجاد شد. بکاریا در کتاب خود نوشت:« علی‌رغم آن‌که موافقین اعدام برای فرد قاتل، حق زندگی قائل نیستند چرا که این حق را از انسانی سلب کرده و اعدام را تنها مجازاتی برای فروکش‌کردن اولیای دم و خشم عمومی نسبت به قباحت قتل می‌دانند؛ اما من معتقدم که نمی‌توان با صادر کردن حکم مرگ در ازای جرمی، پیام نکشتن را به مردم القا کرد و به خیال خود جامعه را از به سمت قتل و کشتار رفتن، باز داشت». موضوعی که آلبرکامو در تایید سخنان وی از عبارت «عمدی‌ترین قتل» استفاده کرده‌است. بکاریا در ادامه به این ناعدالتی اشاره کرد که با اعدام نمی‌توان متناسب با جرم انجام شده، گناهکار را مجازات کرد و نباید گناه قاتل یک نفر و عامل قتل ده‌ها نفر به یک طناب دار یکسان منتهی شود. به خاطر تلاش‌های این نویسنده بود که ایتالیا و ایالت توسکانی در سی‌ام نوامبر- که امروزه روز جهانی لغو اعدام است- به اولین کشور اروپایی بعد از جمهوری سن‌مارینو تبدیل شدند که ممنوعیت اعدام را قانونی کردند. سال‌ها بعد از مرگش و به پاس زحمات او، میدانی که محل اعدام مجرمین در شهر فلورانس بود، میدان بکاریا، نامیده شد.

نزاع و درگیری بین موافقین و مخالفین به همین‌جا ختم نمی‌شود. موافقین اعدام قانونی معتقد بودند که اعدام خاطی نه تنها برای افراد درگیر جنایت، بلکه برای همه‌ی افراد جامعه جامعه ضروری‌ست و مثل یک اهرم بازدارنده از اتفاقات مشابه در آینده جلوگیری می‌کند؛ اما مخالفین باور داشتند که در جوامعی که مجرمینش به جای معدوم‌شدن، تبعید و یا به کار اجباری در شرایط سخت گمارده می‌شوند آمار جرم و جنایت کاهش محسوس‌تری خواهد داشت که قابل مقایسه با جوامع اعدام‌کننده نیست. ایراد اساسی دیگری که توسط مخالفین وارد شد، فرآیند قضایی و قوانینی بود که به محکوم‌شدن افراد منجر می‌شد. موافقین بر این عقیده بودند که می‌توان قوانینی مشخص و دادگاه‌هایی عادل ایجاد کرد که تشخیص مستحقین مرگ به سهولت انجام پذیرد؛ حال آنکه الغاکنندگان می‌گفتند که با توجه به ویژگی برگشت‌ناپذیر بودن اعدام؛ و با عنایت به امکان فساد و خطای انسانی در سازمان‌های قضایی، اگر اشتباهی در محکوم‌کردن انسانی به‌وجود آید، راهی برای جبران وجود نخواهد داشت. آن‌ها برای اثبات امکان وجود فساد و خطا دلایل تاریخی نیز داشتند. سند‌هایی وجود داشت که در دوران برده‌داری بسیاری از مردم صرفا به خاطر رنگ پوست خود قادر به دفاع از خود نبوده و صدایشان شنیده نمی‌شد و دچار (نا)عدالتی گردن‌شکن می‌شدند.

اما من معتقدم که نمی‌توان با صادر کردن حکم مرگ در ازای جرمی، پیام نکشتن را به مردم القا کرد و به خیال خود جامعه را از به سمت قتل و کشتار رفتن، باز داشت.

امروز

علی‌رغم این حرکت جهانی، هنوز طلوع آفتاب برای حدود بیست کشور در جهان خونین است. عوامل متعددی باعث شد تا این انقلاب در ایتالیا جنبه ای جهانی به خود بگیرد. شاید مهم‌ترین آن‌ها توسط اتحادیه‌ی اروپا انجام شد که در سال 1994 میلادی شرط عضویت خود را منوط به ممنوعیت اعدام کرد. کشور‌های آفریقایی و در راس آن‌ها آفریقای جنوبی که بیشترین نرخ اعدام نسبت به جمعیت را تا آن زمان داشتند با بازبینی نگرش خود و ظالمانه‌شمردن این عمل به جمع کشورهای ملغی کننده پیوستد. مردمان سرزمین هنر و مجسمه و پاستا، که آغازگر این اتفاق بودند و می‌دانستند بریده‌شدن طناب‌های دار، نوید افکاری پیرایش‌شده که پوسیدگی خود را به پوسیدگی طناب‌ّها تبدیل کرده‌است، در سال ۲۰۰۷، قطعنامه‌ای را به مقر سازمان ملل در نیویورک بردند و در آن از تمام کشورها خواستند که به جرگه ی آن‌ّها بپیوندند. در این قطعنامه تاکید شده بود که بهای عمده‌ی اعدام را نه مجرم، بلکه خانواده‌ی او، باید بپردازند و می‌توان در عوض این مجازات، از آن‌هایی که امکان بازگشت وجود دارد برای خدمت به جامعه استفاده شود و فرصتی باشد برای جبران گناهی که مرتکب شدند. این قطعنامه با 104 رای موافق و 29 رای ممتنع و 57 رای مخالف به تصویب رسید. جمهوری‌اسلامی و ایالات متحده جزو مخالفان تصویب آن بودند. تصویب این قطعنامه آخرین حرکتی همگانی‌ای بود که تا کنون به نتیجه رسیده و پس از آن تلاش‌های مردم، به برگزاری سال‌گردهایی برای سی‌ام نوامبر محدود می‌شود.

الغاکنندگان می‌گفتند که با توجه به ویژگی برگشت‌ناپذیر بودن اعدام؛ و با عنایت به امکان فساد و خطای انسانی در سازمان‌های قضایی، اگر اشتباهی در محکوم‌کردن انسانی به‌وجود آید، راهی برای جبران وجود نخواهد داشت.

پاورقی‌ها:

۱- Lex Talionis

۲- Justinien I

۳- neck verse

۴- Cesare Beccaria

۵- On Crimes and Punishments

مراجع:

• Capital punishment – Roger Hood
• On Crimes and Punishments [1764]) – Cesare Beccaria
• تاملاتی درباره گیوتین – آلبر کامو

برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.