جویا معروفی/ فارغالتحصیل مقطع دکترا رشتهی مهندسی شیمی دانشگاه علم و صنعت ایران
بشر و اندیشهی بشر، از روزی که ما میدانیم درگیر با تقابلهای هویتی بوده است. مرگ و زندگی، غم و شادی، جنگ و صلح، و... و امید و ناامیدی. ادبیات ایران همیشه با تمام این مولفههای دوگانه و متضاد سر و کار داشته است و خود هم دوگانههای جدید آفریده است که مهمترین آن تقابل عقل و عشق است. ادبیات ما از زمان کهن تا به امروز همیشه گرد دوگانهی امید و ناامیدی گردش کرده است و شاعران بزرگ ما گاهی کفهی امید را سنگین کردهاند و گاهی کفهی ناامیدی را. این امید و ناامیدی را میتوان در مجموعهی تفکرات الهی، انسان و زندگی و امور اجتماعی دستهبندی کرد. تفکرات خیام در حوزهی الهیات از بهترین مولفههای نوسان بین امید و ناامیدی در حوزه الهیات است: از «ای کاش که جای آرمیدن بودی» تا «پندار که نیستی چو هستی خوش باش». ناامیدی از زندگی و شرایط آن را میتوان در رودکی و مسعود سعد و بسیاری دیگر یافت. آنجا که رودکی میگوید:
«هموار کرد خواهی گیتی را؟
گیتیست کی پذیرد همواری!»
یا
«با صدهزار مردم، تنهایی
بی صدهزار مردم، تنهایی»
یا مسعود سعد در آن زندان ادامهدار و بیروزنش میگفت:
«بسیار امید بود در طبعم
ای وای امیدهای بسیارم»
از میان بزرگان شعر کلاسیک، حافظ بیشترین توجه را به حوزهی امید در موضوعات اجتماعی داشته است و گاه اندیشههای الهی را با موضوعات اجتماعی گره زده است:
«چرخ بر هم زنم ار غیر مرادم گردد
من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک»
و البته حافظ به وجوه متناقض زندگی انسان همیشه توجه داشته است و همیشه از امید نگفته است، از ناامیدی هم گفته است. آن زمان که ناامید بوده است، ژستِ انسان امیدوار را نگرفته است:
«چو قسمت ازلی، بی حضور ما کردند
گر اندکی نه به وفق رضاست خرده مگیر»
در روزگار مشروطه و با ترجمهی آثار ادبی و خبردارشدن از احوال اجتماعی جهان غرب، میل به تغییر در فضای فرهنگی ایران رشد عظیمی پیدا کرد و این «میل»، خود «امیدآفرین» بود. شعرهای شاعران مشروطه چون بهار و عشقی و فرخی و دیگران سرشار از امید و حرکت برای عوض کردن اجتماع و بهبود شرایط بود. این امید پس از مشروطه هم ادامه داشت؛ حداقل تا کودتا علیه دولت ملی دکتر مصدق ادامه داشت. اما آن کودتا همهی امیدها را به ناامیدی، پیروزی را به شکست و حرکت را به سکون تبدیل کرد. اخوان ثالث بعد از کودتا در مقدمهی کتاب زمستان به نقل از جبار باغچهبان نوشت:«حقیقت امر این است که ما کارهای نیستیم.» شعر اخوان پس از کودتا و تا آخر روزگار پر فروغ شاعریاش سرشار از ناامیدی بود:
«کاوهای پیدا نخواهد شد امید
کاشکی اسکندری پیدا شود!»
اما در این میانه شاعرانی بودند که هنوز امیدوار بودند، شعر برای آنها در خدمت حرکت اجتماعی و بهبود وضع موجود معنا پیدا میکرد. شاعرانی که به حزب توده تعلقی داشتند از این گروه شاعران بودند و سیاوش کسرایی شاید مهمترین فرد در این میان بود. سایه میگفت که بعد از شعر زمستان اخوان ثالث و القای ناامیدی، سیاوش کسرایی به قصد کشتن به اخوان حملهور شد!
سیاوش کسرایی همیشه در خاطر من، یادآور عارف قزوینی است. هر دو رادر یک صف و به فاصلهی زمانی نیمقرن، شاعران خلق میبینم. خلق مبارزهگرو امیدوار که البته مبارزه و امید آنها بیش از آنکه به «شادی آزادی»بینجامد، به غم شکست گرفتار شده است.
سیاوش کسرایی همیشه در خاطر من، یادآور عارف قزوینی است. هر دو رادر یک صف و به فاصلهی زمانی نیمقرن، شاعران خلق میبینم. خلق مبارزهگرو امیدوار که البته مبارزه و امید آنها بیش از آنکه به «شادی آزادی»بینجامد، به غم شکست گرفتار شده است. نامههای تلخ عارف برای بهار وایرج و سایر رفیقانش و سرگذشت تلخ کسرایی در دوری از وطن،تداعیکنندهی غم همیشهی مردمان نیکدل و نیکآیین ماست که تیغ سیاهدشمنان بر سفیدی قلب آنان نشسته است.
سرگذشت تلخ سیاوش کسرایی، سرگذشت تلخ هزاران و شاید میلیونها نفربود که به آرمانهای بلندی دل بستند که در میدان سخن دلنشین بود، امادریغا که در کردار سیاسی و اجتماعی با آن سخنها فرسنگها فاصله بود،همان فرسنگها فاصلهی شوم سیاوش کسرایی در بیست سال آخر عمرش ازوطنش. به گمان حقیر، البته این «غریبماندهی پراکندهخاطر» را نمیتوان بهبهانهی خوشقلبیاش و امیدواریاش به اصلاح وطن و دلبستگیاش به آزادیشماتت کرد. سایه میگفت که در آن زمان – سالهای حوالی کودتای علیهدولت ملی دکتر مصدق- کسی از اهالی فضل نبود که عضو حزب توده نباشد. این اغراق سایه البته چندان هم خلاف واقعیت نیست. اما دریغا که «نگه نکردهچندین هزار امید بنیآدم را بر باد دادند.»
سیاوش کسرایی، شاعر امید بود؛ اما خود در اواخر عمرش در ورطهیناامیدی افتاد. حق داشت و اما خود هم سزاوار ملامت بود. حق داشت که ازبیمعرفتی کمونیست در حق او و سایر دوستانش که عمری را در راه آرمانهای آن حزب فدا کردند، دلخور و ناامید گردد. اما خودِ کسرایی، خودِکسرایی عزیز و شریف هم سزاوار ملامت است که شعرش را در خدمتبیانیههای سیاسی و روزانهی حزب توده قرار داده بود. مسیر امیدش تاناامیدی و مسیر شعرش تا شعار در همان سالها رقم زده شد. اگرچه درآخر عمر و با کنارهگرفتن از امور سیاسی و پرداختن به امور انسانی واجتماعی، دوباره گوهر شعرش را یافت و این مسیرِ بلندی بود. مسیری ازامید تا ناامیدی و مسیری از "آرشِ کمانگیر" تا "مهرهی سرخ".
در انتها سخن سیاوش کسرایی عزیز است که از آن سو با دریاچهی خزرسخن گفت. از سمت آذربایجان و در تبعید ناخواسته از وطن با خزر سخنگفت. آن شاعر خلق که تا آخر عمر، دلبستهی وطن و هموطنانش بود، اماراهی بلند را از امید به سمت ناامیدی طی کرده بود. به همین تلخی:
«موجت کجاست؟ تا به شکنهای کاکلش
عطری ز خاک و خانهی خود جستوجو کنم
موجت کجاست؟ تا که پیامی به صدق دل
بر ساکنان ساحل دیگر
همراه او کنم:
کاینجا غریبمانده پراکندهخاطریست
دلبستهی شما و به امید هیچکس...»
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام دوهفتهنامهی دانشجویی «داد» کلیک کنید.