
مصدق و کودتای بیست و هشت مرداد، فرای یک رویداد تاریخی
سجاد صفاریه،کارشناسی، مهندسی برق، صنعتی شریف
دكتر محمد مصدق، مردی بلندآوازه در حافظهی جمعی ایرانیان در پنجاه سال گذشته بوده است. برخی او را جزو اندک مردان استوار تاریخ میدانند که توانستهاند رعشه به تن استعمارگران بیندازند. مسیری که سالها قبل ماهاتما گاندی در هند پیموده بود، الگوی خوبی برای مردی از محلهی سنگلج تهران شد تا صنعت نفت را از سلطهی بیگانگان خارج کند. در دورانی که نامها به سادگی از حافظهی تاریخ پاک میشوند و دیگر اثری از آنها یافت نمیشود، شاید بتوان رمز ماندگاری مصدق را در دغدغهمندی او برای سرنوشت مردم دید. با این حال زیباییِ نگاه به تاریخ این است که با گذشت چندین دهه و به خاطر جداشدن از هیجانات روزمره، قضاوتهای گوناگونی از یک فرد و اثراتش ارائه میدهد. بنابراین برای قضاوت مصدق و شناختن وی، باید به روایتها و تحلیلهای متنوعی رجوع کرد.
دكتر محمد مصدق، مردی بلندآوازه در حافظهی جمعی ایرانیان در پنجاه سال گذشته بوده است. برخی او را جزو اندک مردان استوار تاریخ میدانند که توانستهاند رعشه به تن استعمارگران بیندازند.
زیباییِ نگاه به تاریخ این است که با گذشت چندین دهه و به خاطر جداشدن از هیجانات روزمره، قضاوتهای گوناگونی از یک فرد و اثراتش ارائه میدهد.
داستان از آنجا شروع میشود که انگلیسیها به بهانهی کمک و مشاوره در استخراج نفت به میدان آمدند. با ورود انگليسیها به ایران گام بزرگی در كشف و استحصال نفت خلیج فارس برداشته شد که اگر این اتفاق نمیافتاد شايد چرخ صنعت نفت چندين سال ديرتر به حرکت در میآمد. اما اوضاع مطابق پیشبینیها جلو نرفت و کار به جایی رسید كه صاحبان نفت به صرف كارگران استعمارگران تبديل شدند؛ انگلیسیهای تازه از راه رسیده به روایتی آش را با جایش میخواستند. مصدق برخاست تا اين رابطهی استعماری- استثماری را پایان دهد و همين اتفاق هم افتاد.
مصدق در زمان نمایندگی مردم در مجلس شورای ملی، تمام تلاش خود را برای ملیشدن صنعت نفت ایران به کار بست. سخنرانیهایی کوبنده و روشنگر در صحن مجلس و دعوت از مردم برای پسگرفتن حقوق ازدسترفته، تنها گوشهای از اقدامات او بود. او در نهایت توانست دست رد به سينهی استثمارگران بزند و در جریان قيام ملی عليه سلطهی نفتخواران، صنعت نفت را ملی کند و در حقيقت با اين اقدام، مبدا تاريخی جدیدی را در صنعت نفت ايران آغاز كرد.

در این میان بیگانگانِ از سفرهی نفت رانده شده، برای مقابلهبهمثل، به جريانها و سازمانهای بين المللی متوسل شده بودند تا این نهضت را محکوم و معدوم کنند. اما مصدق، حقوقدانان آنها را در دادگاه لاهه مبهوت خود كرد و توانست معادلهی استعماری نفت را برهم بزند و كار به جایی كشيد كه آمريكا و انگليس مجبور به كودتای نظامی علیه او شدند. کودتایی تلخ در 28 مرداد ماه که باعث برکناری از نخستوزیری و تبعید او به روستای احمدآباد شد.
در این شماره سعی شده نگاهی به جوانبی ناشناخته از کودتای 28 مرداد داشته باشیم و اثراتی را که نهضت ملیشدن صنعت نفت و کودتای 28 مرداد بر رویدادهای تاریخی بعد از خود داشته مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم. در مصاحبهای با آقای دکتر علی آردم، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران و گردانندهی پادکست نقالباشی، پادکستی با محوریت روایت تاریخ، به بیان نقاط تاریک و روشن شخصیت مصدق و نحوهی شکل گیری کودتای 28 مرداد پرداختهایم. در ابتدای این گفتوگو، عوامل موثر در شکلگیری این کودتا و وقایع کمتر بازگوشده از کودتای 28 مرداد شرح داده شدهاند. . در ادامهی مصاحبه، انتقادات مثبت و منفی وارده به مصدق و عملکرد وی در دوران نخست وزیری بازگو و اعتبارسنجی شدهاند. در واحد سیاسی به بررسی برخی نقدهایی که به مصدق و عملکرد وی وارد شده میپردازیم. در این موضوع بیشتر با جهان بینی او نسبت به صنعت نفت و دخالت انگلیسیها در امور داخلی کشور آشنا میشویم و سعی میکنیم بررسی کنیم این نقدها چقدر صحیح و یا چه میزان خلاف واقع هستند.
در واحد اجتماعی به پای درد و دل کارگران صنعت نفت و خانوادههای آنها نشستهایم. مشکلاتی را که در نحوهی مدیریت استخراج نفت در حال حاضر وجود دارد بیان میکنیم و به شفافسازی تبعیضی که بین کارگران پیمانکاری و استخدامی شرکت ملی نفت ایران ایجاد شده میپردازیم.
این کودتا و فضای تاریک و استبدادی بعد از آن، تنها اثرات سیاسی و اجتماعی نداشته و جامعهی هنری ایران را نیز تحت تاثیر خود قرار داده است. اثراتی که واقعه بر روی اشعار م.امید، مهدی اخوان ثالث، داشته و تفاوت آشکاری که در سبک شعرسرایی وی قبل و پس از کودتا مشهود است، در واحد فرهنگ و هنر زیر ذرهبین قرار گرفته است. واحد اقتصادی در این شماره به بررسی اقتصاد بدون نفت و تاثیرات مخربی که اقتصاد مبتنی بر نفت میتواند به همراه داشته باشد، پرداخته و این موضوع را در جوامع جهانی نیز مورد بررسی قرار داده که در حال حاضر چه تعداد کشور در جهان وجود دارد که اقتصاد آنها وابستگی زیادی به نفت داشته و بدون پول فروش نفت قادر به ادامهی حیات خود نیستند. در مقالهی خارج از پروندهی این شماره به موضوع کمآبی خوزستان و دلایل ایجاد چنین بحرانی نگاهی انداختهایم. حال که آتش تند اعتراضات کمی فروکش کرده شاید بتوان دقیقتر و بدون غرضورزی، این موضوع را از لحاظ مسایل محیط زیستی تحلیل کرد هرچند که نمیتوان تاثیر عوامل دیگری چون مصحلتهای سیاسی را نادیده گرفت.
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام ماهنامه دانشجویی «داد» کلیک کنید.