
علی سورچاپ/فارغالتحصیل مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف
بعد از اتمام سال پنجم دبستان بود، که معلم پرورشی، به هرکدام از دانشآموزان مجموعهای از عکسهایی را که هردانشآموز در آنها قرار داشت، تحویل داد. از عکس یادگاری با معلم گرفته تا عکس انتخاباتِ شورای مدرسه، اردو و... . حال هر وقت که به آلبوم این عکسها رجوع میکنم، عکسی در این بین هست که اصلاً شور بچگی یا شوق مدرسه در آن وجود ندارد و هروقت که تماشایش میکنم، فقط حالت شرم و خجالت درونم ایجاد میشود. در این عکس درحالیکه در اول صف ایستادهام، معلم پرورشی یک شعارنوشتهی «انرژی هستهای حق مسلم ماست» به دستم داده است و از من و دانشآموزانی که ادامهی صف ایستادهاند و شعار سر میدهند، عکس گرفته است.
شک دارم که در آن زمان حتی قادر بوده باشم در دو خط انرژی هستهای را توضیح بدهم! یا اینکه بدانم دقیقاً پای کدام «حق» در میان است و آن را باید از چه کسانی ستاند؛ اما کاملاً مطمئن و جدی شعارنوشته را دستم گرفتهام. وقتی به آن زمان فکر میکنم، به خود دانشآموزم که بدون توانایی ذهنی حرف بالاسریاش را قبول میکند و شعار مطلوب وی را سر میدهد، با دستور مدیر میکروفونبهدست گلویش را برای رسیدن صدایش (خواستهاش!) به کاخ سفید جر میدهد و چنان به حرف معلم و کتاب درسی، در مورد گذشته و حقایق موجود باور دارد که آنان را چشمبسته قبول میکند، این سوال در ذهنم ایجاد میشود که واقعاً هدف اصلی حکومت از زعامت مراکز تحصیلی چه بوده است؟ آیا نیّت فقط همان آموزش و پرورش(!) کودکان و نوجوانان است؟
از این جا به بعد دیگر حقیقتْ اصلی عینی و مشهود نیست، بلکه همان چیزیست که از بطن اهداف و برنامههای حکومت یافت میشود. حقیقت تغییر کرده است و از این جا به بعد، بایستی شکلگیری و ایجاد تمام اطلاعات، در راستای تقویت حقیقت جدید باشد.
در این مقاله بررسی میکنیم که در حالت حدیِ موضوع، خواستهی یک حکومت تمامیتخواه از این نوع تبلیغات چیست؟ چه چیزی را تبلیغ میکند؟ در سال ۱۹۴۴ و در گیرودار جنگ جهانی دوم، فردریش هایک، اقتصاددان اتریشی و یکی از رهبران اصلی مکتب وین، برای هشدارِ خطر استبداد ناشی از کنترل تصمیمگیری دولتی (همچون کمونیسم و فاشیسم) و برنامهریزی مرکزی، کتاب «راه بندگی» را منتشر کرد. هایک در این کتاب سعی کرده است که به ترتیب فصلها، وقایع پیشآمده در یک جامعهی تحت حکومت توتالیتر را (از هستههای شکلگیری آن، تا جایی که جهان به دو دستهی دوستان و دشمنان تقسیم میشود!) شرح دهد. در فصل دهم این کتاب، هایک شرح میدهد که چگونه در زیر بمباران تبلیغاتی حکومت و ناتوانی برنامهریزانش، گروهی از مذمومترین افراد، راهشان را به بالای گروههای سیاسی پیدا میکنند و مردم را به تمکین وادار میکنند. وی در شرح همین افراد که به مانند یک «سوپرمن» پا به سیاست گذاشتهاند، توضیح میدهد که اوضاع آشفتهی مملکت، همگان را متقاعد میکند که برای خروج از بینظمی، باید به همهی خواستههای این «سوپرمن»ها (که در حال قدرتیابی نیز هستند) احترام گذاشت؛ حتی اگر نیاز باشد برای مدتی از آزادی نیز صرف نظر کرد و یا کنترل اطلاعات و حقیقت را نیز به آنان سپرد؛ دقیقاً در همین نقطه است که حکومت توتالیتر «حقیقت» را همانگونه که مطلوب حالش است تفسیر و تعیین میکند. از این جا به بعد دیگر حقیقتْ اصلی عینی و مشهود نیست، بلکه همان چیزیست که از بطن اهداف و برنامههای حکومت یافت میشود. حقیقت تغییر کرده است و از این جا به بعد، بایستی شکلگیری و ایجاد تمام اطلاعات، در راستای تقویت حقیقت جدید باشد، و هیچ مرزی برای کنترل اطلاعات و دستکاری حقیقت نمیتوان متصور شد: رشد و گستردگی حقیقت جدید بدون هیچگونه مجادله و منازعه. جورج اورول در مورد این نوع حقیقتسازی در حکومت نازی میگوید:
«نازیسم به صورت خاص وجود چیزی به نام «حقیقت» را انکار میکند. [...] هدف ضمنی این گونه تفکر، دنیایی کابوسوار است که در آن رهبر، نه تنها آینده را بلکه حتی گذشته را نیز کنترل میکند. اگر رهبر در مورد فلان حادثه بگوید که «هیچگاه اتفاق نیفتاده است» خُب، پس هیچگاه اتفاق نیفتاده است. اگر او بگوید که «دو بهعلاوهی دو میدهد پنج» خُب، دو بهعلاوهی دو میدهد پنج. این همان چشماندازیست که مرا خیلی بیشتر از بمبهای ایشان میترساند.»
«اگر رهبر در مورد فلان حادثه بگوید که «هیچگاه اتفاق نیفتاده است» خُب، پس هیچگاه اتفاق نیفتاده است. اگر او بگوید که «دو بهعلاوهی دو میدهد پنج» خُب، دو بهعلاوهی دو میدهد پنج. این همان چشماندازیست که مرا خیلی بیشتر از بمب می ترساند.»
البته تغییردادن کل مردم چنان هم ساده نیست. مردم نباید فکر کنند که این حقایق به آنان تحمیل شده است، بلکه باید آنان را باور کنند. قانع شوند که تأیید و تصدیق این حقایق از جانب خودشان است و دقیقاً وقتی حکومت بتواند پیوند میان منافع ملت با منافع خود را نشان دهد، توهم وحشتناک وحدت با حکومت برای اکثریت جامعه شکل میگیرد. ایجاد همین وهم در بین اکثریت کافیست تا فریاد مرگ بر اقلیت در سطح جامعه طنینانداز شود؛ تا تحقیر، توهین و حذف افکار مخالف توجیه شود؛ تا همچون حکومت نازی، گروه اقلیت به درون کورهی آدمسوزی فرستاده شود. از قول فردریش هایک: «برای کارآمدشدن یک سیستم توتالیتر، لازم نیست که همهی ملت مجبور به انجام وظایفی برای میل به هدف(های) مشترک بشوند، بلکه بایستی مردم این هدف(ها) را به عنوان آرمان نهایی خودِ خودشان در نظر بگیرند.»
پس برای ایجاد این پیوند، حکومت بایستی تا آنجا که امکانش را دارد خواستههایش را در ذهن مردم بتپاند. برای اهدافش شعر و سرود بسازد و آن را در دهان مردم بیندازد. بارها و بارها مضامین دلخواهش را با هر ابزار و واسطهای که شده به مردم تزریق کند و البته سایهی نیروی سرکوبگرش را نیز از سر اقلیت ناراضی و جامعهی اندک اهل تفکر –که با اهداف حکومت مشکل دارند– کم نگرداند. مسئلهی اصلی در بررسی این پروپاگاندا آنجاست که نباید آن را تنها به تبلیغات چندرسانهای و پوسترهای سیاسی محدود دانست؛ قطعاً هیچ ابزار تبلیغاتیای عظیمتر از سیستم آموزشی یک ملت، برای حکومت توتالیتر وجود ندارد.
مسئلهی اصلی در بررسی این پروپاگاندا آنجاست که نباید آن را تنها به تبلیغات چندرسانهای و پوسترهای سیاسی محدود دانست؛ قطعاً هیچ ابزار تبلیغاتیای عظیمتر از سیستم آموزشی یک ملت، برای حکومت توتالیتر وجود ندارد.
موضوعی که تبلیغات از طریق سیستمهای آموزشی این حکومتها را ترسناکتر میکند، آن است که مهم نیست مخاطب این آموزشها تا چه اندازه هوشیار است. تقریباً هرفردی میتواند تحت تأثیر این پروپاگاندای سیستماتیک قرار بگیرد؛ زیرا نحوهی راهیابی آن به درون افکار و اندیشههای فرد بسیار آرام و غفلتوار رخ میدهد. در آلمان نازی، همین آموزش هدفدار و اشباع آرام جوانان، یکی از آسانترین روشها برای جلب اعتماد و همرأیکردن نسلهای آینده به حساب میآمد. هیتلر میگفت: «تنها آن کس که صاحب جوانان است، از آینده بهره میبرد» و با همین ذهنیتْ گروههایی برای جذب نوجوانان به سمت حزب و تقویت پایههای رایش سوم ایجاد میکرد. وقتی اسباببازی، بازی و کتابهای یک نسل کاملاً توسط یک تفکر تأمین شود –و همهی تفکرهای مخالف نیز توانایی مقابله با آن، و حتی گسترش خود را نیز نداشته باشند– سخت است که تنها با ممانعت و نهی نفسانی از نفوذ این تبلیغات جلوگیری کرد. فرار از این گونه سیل پروپاگاندا تقریباً غیرممکن است.
در چنین جوامعی نیز اگر مردم نسبت به اعمال حکومت معترض بشوند و نسبت به پروپاگاندای حکومت خُرده بگیرند، سادهترین کار رهبر همان است که بیاید و تاریخ را عوض کند و اعتبار ارزشهای درون پروپاگاندایش را با تغییر تاریخ گذشته احیا کند. گذشتهای خیالی را چنان به تصویر دربیاورد که گویا این عمل و این «حقیقت» سالهاست که به رسمیت شناخته شده است؛ همچون برادر بزرگ که در کتاب «۱۹۸۴» در مغز همه فرو کرده بود: ما همیشه با ایستاسیا در حال جنگ بودهایم.
البته در آخر باید به این موضوع هم اشاره کرد که حکومت برای جلب اکثریت، جامعهی مدنظرش را تنها محدود به مدارس و دانشآموزان نمیکند؛ در حقیقت بعد از قالبدادن به ذهن و افکار ایشان، هدف بعدی حکومت، مؤسسات آموزش عالی و دانشگاههاست. هدف حکومت در این مراکز، با هدف وی در مدارس کمی فرق دارد. در این مؤسسات، حکومت در اصل میخواهد بنا بر «حقیقتی» که باب میلش است، یک فرض را –که حتی ممکن است اثبات نشده باشد– محور اصلی اکثر تحقیقها و پژوهشهای حوزهی مربوط به آن فرض قرار دهد. جنبشی سیاسی-شبهعلمی برای طراحی اصول و چارچوبی جدید جهت تأیید «حقیقت» راه بیندازد، و همه را مجاب کند که حول این چارچوب جدید فکر کنند و تئوری بسازند. این فرض میتواند فرضی اقتصادی برای توجیه سودمندبودن قطع ارتباط با دیگران باشد یا حتی فرضی زیستی برای توجیه سیاستهای اشتراکسازی (۱) کمونیسم باشد و همانطور که هایک میگوید: «یک نظریهی شبهعلمی بخشی از عقاید رسمی [یا مورد علاقهی حکومت] می شود و این نظریه از آن پس هدایتگر بخشی اعظمی از فعالیتها میگردد.»
«یک نظریهی شبهعلمی بخشی از عقاید رسمی [یا مورد علاقهی حکومت] می شود، و این نظریه از آن پس هدایتگر بخشی اعظمی از فعالیتها میگردد.»
در چنین فضاهایی دیگر نیازی نیست در ذهن دانشجویان (همچون دانشآموزان) سعی شود که مطلب جدیدی تزریق گردد، بلکه در اینجا، هدف حکومت نکوهش عمل تفکر انتقادیست. شاید انتقاد دانشجو به نظریههای تحمیلشده توسط حکومت، برایش عاقبتی در حد و اندازهی گولاک (۲) نداشته باشد! اما در فضایی که دانشجو فکر میکند، به علت نخبهگرایی علمی در آن حضور دارد و سرزنش دیگران (شامل اساتید و اهل علم) را نیز به علت پاسداری از همین علم قلمداد میکند، همین ملامتهای متوالی کافیست تا به آرامی موضع اقلیتگونهی خود را رها کند و به جمع اکثریت مطیع وارد شود.
پاورقیها:
۱- در دههی سی و چهلم قرن بیستم، با حمایتهای مستقیم کرملین، جنبشی به نام لیسنکوئیسم در شوروی شکل گرفت که تمرکز آن در حوزهی زیستشناسی بود. این جنبش که تلاش در رد نظریهی ژنتیک مندلی داشت، پس از قحطی و کمبود حاصلخیزی ناشی از اشتراکیسازی در بسیاری از مناطق اتحاد شوروی در همان دوران مورد توجه قرار گرفت و به صورت دکترین ضد مندلی در آموزش و علم شوروی به صورت یک اصل پذیرفته شد.
۲- ادارهی کل اردوگاههای کار و اصلاح، که سرواژهی آن به زبان روسی واژهي «گولاگ» را تشکیل میداد، نام نهادی بود که اردوگاههای کار اجباری در نواحی دورافتادهی اتحاد جماهیر شوروی را در زمان حکومت ژوزف استالین اداره میکرد.
مراجع:
1- The Road to Serfdom - Friedrich Hayek
2- Education Is the State's Greatest Tool for Propaganda – Foundation for Economic Education
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام دوهفتهنامهی دانشجویی «داد» کلیک کنید.